Song, về bản chất, thơ là sự phơi bày tận cùng thế giới tâm tư, phơi bày bản lai diện mục của con người. Và như thế, nếu thiếu đi tài năng và bản lĩnh, tác giả rất dễ rơi vào cảnh huống trớ trêu (“thà đừng thơ”). Với thơ, Như Bình đang chơi “tất tay”.
“Sự im lặng biếc xanh”, trái ngược với tên gọi, không phải tiếng thơ của “một cành hoa khôi, một hồn yếu đuối”, mà là một phức cảm đặc biệt của Như Bình. Có thể xem “Sự im lặng biếc xanh” là những khúc mơ hoang, tinh tế, bản năng, hoang dại. Dễ nhận ra, chủ thể trữ tình xuyên suốt trong thơ Như Bình là người đàn bà trưởng thành, đã nếm đủ mọi dư vị buồn vui ngọt đắng. Không còn mùa Thu, không gió heo may lãng mạn (“chợt làn gió heo may…”), người đàn bà trong thơ Như Bình đi trong “vực gió” (“bão dồn”, “xiêm áo rách”), chẳng ai thương (như “thương lắm tóc dài ơi…”), phải tự thương mình: “không heo may nào cho em/mùa Thu chỉ như ảo giác/mưa ửng đỏ bão dồn xa tít tắp/em qua mùa xiêm áo vỡ như trăng/em đâu rồi, xiêm áo rách như trăng/dưới trời rộng thịt da ngời khóc/đau đớn quá heo may rối ruột/sương ướt đầm, sương cuống quýt ôm em” (Trong vực gió).
“Sự im lặng biếc xanh” cũng là một trạng thái “yêu” của Như Bình, nhưng là yêu trong giông bão, cô đơn, nói khác đi, đó là một “tâm bệnh khi yêu”. Hãy xem cách suy cảm về tình yêu độc đáo của Như Bình: “Nghĩ đến tình yêu như nghĩ đến một “tai ách”/nhân loại vẫn thản nhiên bước vào tai ách hứng khổ đau/hoan hỉ đón những vết yêu sắc như dao/trùng trùng máu rỏ” (Mộng du).
Thơ Như Bình, xuất hiện dày đặc ám sợ về cái chết, sự chia lìa, sợ nhất là “những cơn đói yêu thương”. Bởi thế, viết về tình yêu, với Như Bình, cũng là “viết về một nỗi sợ hãi”, đặc sản riêng của chị: “Đôi lúc em sợ cái chết đến bất kỳ/cái chết chặn em khỏi thế giới/hoang mang em/đi đâu/về đâu/em không muốn làm một hồn ma lạc lối/em đã kịp sống đâu/em đã kịp yêu đâu/kẻ khát tình là em, yêu dại điên cũng là em, yêu như tử vì đạo chỉ có thể là em…/người đàn bà sợ chết như sợ sự đày ải tăm tối/sợ vô biên cơn đói yêu thương (Viết về một nỗi sợ hãi).
Đọc Như Bình, thấy chủ thể trữ tình (“người đàn bà yêu”) trong thơ luôn phải ngụp lặn vật vã trong một trạng thái nhiễu tâm, khi mộng du vô thức, có khi trầm nhược. Không phải ngẫu nhiên, các từ, cụm từ, ẩn dụ chuyển đổi cảm giác như “ảo giác”, “trầm cảm”, “đông cứng”, “giãy giụa”, “rỗng”, “gãy”, “gục”, “sụp đổ”, “nghe cơ thể nhức mỏi”, “sợ hãi lời đau”… xuất hiện dày đặc trên nhan đề hay thi tứ của Như Bình, như một kiểu mã riêng: “Anh yêu ơi, thế gian đã rời bỏ em rồi/cả anh nữa cũng đã rời xa em sau những bã bời giày xéo/em ngồi đông cứng như bức tượng lạnh lẽo/trên giá đinh, vĩnh viễn vít em vào/em ngồi trầm cảm như đêm/lòng lạnh vắng nghe cơ thể nhức mỏi/em có thể tựa vào đâu để không sụp đổ/không gãy, gục, vỡ, tan/những đốt xương nhắc em về nỗi đau/lồng ngực rỗng phập phồng nhắc em về trái tim lưu lạc” (Trầm cảm 1).
Thơ Như Bình là thơ về tình yêu – tình yêu đã mất và những khát khao không hồi đáp, vọng âm. Trên vệt màu cuồng nộ và tuyệt vọng, chị vẽ nên bức tranh “tình yêu mật đắng” như một thực tại tâm cảm đầy phi lý: “Thành phố ồn ào mà em lặng im/tìm anh đầy sợ hãi/chúng mình như những ngôi sao xa/hun hút sáng không thể nào tới được/… những tuyệt vọng khiến em điên dại/muốn vò đám mây dải lụa/thu hết muôn sao/muốn an táng vầng trăng trong bầu ngực/cho tình yêu/tựa thiên hà mãi mãi anh biết không” (Viết cho anh).
Trong khu vườn giông bão, có một Như Bình chán nản: “Em để lại những buồn vui sau cánh cửa nhà mình/trở về, em là người đàn bà khác/buộc lại trái tim, em nặng nhọc/bốn bề giam, những bổn phận đòi em…/biết tìm đâu cô gái mộng mơ/người đàn bà lãng mạn nơi xó tối/ngày gặm móng tay, đôi vai tê bì nhức mỏi/tiếng bát đĩa xô nhau cũng làm em sợ hãi lời đau/và mỗi ngày vô tư anh trở về nhà/những tách trà/ hồn nhiên mỗi tối rót đầy/trầm cảm nơi em” (Nói với anh 2); có một Như Bình lưỡng lự: “Chính là ta/tự tay xây những bức tường/giam cầm ý nghĩ/giam cầm khao khát/giam cầm ta/tự nguyện ranh giới/tự nguyện mệt mỏi/tự nguyện trầm cảm/nhưng nếu không xây cho mình những ngôi nhà/không lẽ ta là loài lang thang du mục/không lẽ ta không có một tổ ấm để quay về/không lẽ ta thành con thú hoang dưới trăng” (Giới hạn); và đôi khi, có một Như Bình buông bỏ: “Những đám mây thiền/giữa bầu trời lặng thinh/nắng xuyên qua/gió bốn bề rung chuyển/nhưng bầu trời triệu năm đã thiền bên mây trắng/bọc ối thiền mặc kệ bão ngàn xa” (Những đám mây thiền bên cửa sổ máy bay)…
Thơ Như Bình vừa mang thiên mệnh khổ đau rất đỗi đàn bà, vừa ẩn tàng mạnh mẽ như một thùng thuốc nổ. Thế nên, không phải ngẫu nhiên, sự phá phách trong thơ chị luôn đi liền sụp đổ: “Đôi khi em thật điên rồ/Ước muốn khỏa thân trong đất nâu yên lặng/Ai sẽ mở tiệc trên cơ thể em/Để chú dế con thôi gục đầu trên ngực em bật khóc” (Con thú); “đôi khi em muốn mình rỗng không/ngay cả mảnh áo cuối cùng, em muốn bỏ lại nốt/rỗng không, em trườn vào gió/tan vào đất/hóa thành sông em bơi đổ ra nguồn” (Rỗng không)…
Nhưng thơ Như Bình không thiếu những khát khao (về tình yêu, cái đẹp, lòng từ ái). Nỗi khát khao ấy luôn gắn với cảm giác bất lực, chua xót, bất an: “Em không thể chạy đến để nói với anh thật ra em rất cô đơn/con thú hoang đã nhốt sâu/dù nó nhe răng van vỉ em bằng cái vẻ cụp đuôi xờ xạc/dù nó đã cắn em suốt đêm trong nỗi nhớ anh phờ phạc” (Con thú); “Trong giấc mơ đêm qua tôi gặp lại cô bò/đôi mắt nàng nhìn tôi/ôi đôi mắt bò cái/nàng khóc hay tôi?…/giữa những lối đi hẹp bằng sắt lẫn phân của nàng tôi mơ về đồng cỏ biếc/giữa những vòi hút sữa khổng lồ như những cái miệng đen ngòm từ con bạch tuộc/tôi mơ về thảo nguyên tiếng bê con hí sữa váng vất chiều” (Nàng bò cái).
Nếu chủ thể trữ tình “em” với nỗi đau là thực thì đối tượng tâm tình “anh” dường như chỉ là một ảo ảnh do người đàn bà tưởng tượng ra. Rốt cuộc, tình yêu chỉ là ảo giác: “Anh sẽ nhớ em nhiều đấy/căn phòng ấy sáng nay gió lùa trở lạnh/chiếc ghế gỗ, tiếng mọt kiên trì kêu trong im lặng/ngoài kia sương giá rồi/nỗi nhớ sẽ giày vò anh nhiều đấy/trong bủa vây mùi em trên từng nốt rêu ẩm mốc/cốc trà nguội dấu môi em còn ướt/ai hôn lên bóng em” (Ảo giác); “Sáng nay/khi em trở về/những thớ gỗ trên bậc cầu thang vặn mình hôn gót chân em cuống quýt/căn phòng ốm, bức tường loang lổ rêu ngây ngấy sốt/em mở toang cửa sổ/mặt trời ôm em/gió quấn quýt em/ ngôi nhà bừng cơn sốt/em đứng yên tan chảy/khóc mà không hiểu vì sao/vì sao chúng ta bặt xa nhau/vì sao chúng ta vắng xa nhau lâu đến thế” (Sự lãng quên trùng kiếp)
Như Bình mạnh mẽ mà không lên gân, khổ đau mà không sến. Người đàn bà trong thơ chị luôn đơn độc, buồn và chán, và chẳng có ai để cầm tay trong những lúc tâm hồn đau khổ. Nó bị giày vò bởi tình yêu, không ngừng suy ngẫm về tình yêu. Thơ Như Bình là thơ của người đàn bà tự phơi mở thế giới nội tâm của mình. Khi chạm vào nội tâm người khác, thì cũng là lúc nó trở thành “tiếng Kiều đồng vọng”: “Một mình/chỉ với/mình thôi/chanh chao nắng nỏ ngày côi cút gầy/mở bàn tay ngắm kẻ tay/bơ vơ năm ngón đắng cay phận buồn” (Một mình).
Thơ Như Bình hiện đại. Cả tập thơ, chỉ đôi ba bài lục bát, còn lại đều là tự do. Như Bình khéo tiết chế và giữ nhịp xúc cảm, để thơ không nổi nênh cảm xúc, và đây đó, đã vang lên một giọng riêng. Như Bình đủ khôn ngoan để không sa đà vào trò chơi chữ nghĩa. Sự hài hòa nhuần nhị giữa cảm xúc và thi pháp khiến thơ chị có những điểm nhấn riêng, không trộn lẫn. Hầu như bài nào của chị cũng có những tứ lạ, câu hay.
Có thể nói, “Sự im lặng biếc xanh” là một “đặc phẩm” của Như Bình. Đọc thơ chị, có thể nhận ra “một Như Bình bên trong Như Bình”: Con người nội tâm dằn vặt, đầy khao khát, vừa đa cảm, đa đoan vừa dữ dội và mạnh mẽ. “Sự im lặng biếc xanh” ẩn chứa tư duy thơ độc lập, giàu cá tính với không ít những câu thơ tài hoa. Sống và viết trong ngữ cảnh Như Bình quá khó, song chị đủ bản lĩnh vượt qua, nhất là vượt qua chính mình, để những giấc mơ hoang cất cánh. Gần đây, Như Bình vẽ nhiều tranh. Nhìn tranh của chị, tôi lại thấy một Như Bình khác, vừa bản năng nghệ sĩ, vừa ngây thơ, chân thật đến hồn nhiên. Mà cuộc đời này phải đâu đơn giản thế. “Sự im lặng biếc xanh” có lẽ chỉ là một khoảnh khắc trong khu vườn giông bão của chị thôi. Và như thế, tôi gọi “Sự im lặng biếc xanh” là một “ẩn ức Như Bình”.
– Nhà phê bình Phùng Gia Thế (Theo báo Lao động – 20/20/2024)
