Tình yêu là gì? Có nhiều người cắt nghĩa tình yêu: nửa bên này tìm nửa bên kia, trái cấm – vườn địa đàng, hòa hợp mặt trăng – mặt trời, hòa trộn thể xác – tâm hồn… Nhưng với Phạm Hồ Thu, có lẽ tình yêu là khao khát vươn tới, dù là trắc trở… Chị muốn vươn tới cái tuyệt đối của tình yêu. “Không phải thế, cuộc đời không phải thế” .
Thơ Phạm Hồ Thu là tiếng kêu tuyệt vọng, tiếng kêu xé ruột trong khát khao kiếm tìm: Tình yêu biết trốn vào đâu / Đành đem ra ngả – thương – đau mà chờ (Gửi). Có thể chỉ là giấc mơ đẹp làm dịu vết thương đau, chị tự ru mình trong khắc khoải, ru người mình yêu, như ru một giấc mơ:
Ngủ đi người của em thương
Tình yêu gần lắm mà đường thì xa
Ngủ đi ru nỗi cách xa
Thành vòng tay ấm để mà ru nhau
(Ru anh)
Hoàng hôn buông xuống mà chị vẫn đợi. Đợi trong nỗi cô đơn – tha thiết vậy nhưng vẫn là sự đợi chờ trong vô vọng “ nỗi vô vọng trong duyên cớ:
Em ngồi bên cửa sổ
Chờ anh
Nhìn hoàng hôn dần tắt
Và bóng đêm dần hiện
Người yêu ơi
Hãy về!
(Hoàng hôn)
Phạm Hồ Thu vừa ngây thơ, vừa từng trải. Sự từng trải để hiểu mình, tự biết mình:
Em là con chim đì nhặt hạt rơi
Nhặt hạt ngọt ngào
Trên cánh đồng cay đắng
(Ví thử)
Người đàn bà này đã từng đi qua cuộc chiến tranh, chị hiểu cái giá của sự đổ vỡ, mất mát. Nhưng trong tình yêu có những ngờ vực, thất vọng:
Trái tìm đau khao khát tình yêu
Tình yêu ngoảnh mặt
Trái tim bão giông khao khát bình yên
Bình yên không tới
(Người đàn bà hát)
Mặc dù vậy, chị vẫn không chịu lùi bước. Trái tim người đàn bà kiêu hãnh này vẫn không nguôi:
Anh – tình yêu lãng mạn thuở ấy
Tình yêu bao dung muôn thuở
Ôm tôi vào lòng
(Sông Đuống)
Trong mất mát, chị cầu mong một chữ duyên. Nhưng liệu có thoát được duyên – nợ hay không: Tôi – người cầu một chữ duyên / Hát câu giữ trọn lời nguyền năm nao (Hát cùng, quan họ).
Có lẽ chẳng mất đi nghị lực đi tới của nhà thơ này, còn khao khát nghĩa là còn tin yêu phía nhân hậu của cuộc đời, tin vào cái đẹp. Và chị gìn giữ:
Em mãi là xưa cũ
Trong tình yêu thuở nào
(Hoàn nguyên II)
Đến Hội An yên tĩnh và cổ kính, thêm một lần chị tìm được sự bình yên trong một vẻ đẹp bất biến: Tôi – người đàn bà chẳng dễ bình yên. Đến Phố Hội của bình yên khao khát (Hội An).
Trái tim nhạy cảm chẳng bao giờ bình ổn tìm thấy trong hơi thở thu một chút mong manh của giọt sương: Có thể thiên nhiên muôn thuở bao dung ấy làm dịu vết thương lòng:
Một giọt sương rơi thật khẽ sau rèm. Thu lặng lẽ tràn về tôi yên tĩnh
Giá chi được cười, giá chi được khóc. Giá chi được gục vào ngực anh lặng ỉm nghe hơi thở thu…
(Một khúc thu)
Tôi người đàn bà của nghìn năm xưa cũ
Có điều gì dính líu với sương giăng
(Đà Lạt)
Tình yêu là một cái gì rất khó cắt nghĩa: “Chỉ biết yêu thôi, chẳng biết gì” (Xuân Diệu). Với Phạm Hồ Thu, tình yêu luôn luôn đồng nghĩa với khát vọng, là vẻ đẹp tinh túy của đời sống. Dẫu vậy, chị vẫn nhận biết được cái hữu hạn và vô biên của trái tim. Đây là nghịch lý của tình yêu trong khả nâng yêu và biết yêu ấy:
Có thể chẳng bao giờ nước mắt nàng anh hiểu hết
Nhưng những giọt nước mắt này chờ anh đến lau khô
(Người đàn bà hay khóc)
Trái tim lại một lần thơ dại
Cuống quýt đợi chờ, cuống quýt yêu
(Hoàn nguyên I)
Trong dàn các nhà thơ nữ, Phạm Hồ Thu có giọng điệu riêng biệt. Người thơ này đôi khi tưỏng như cực đoan tận cùng mà lại thấm đẫm sự từng trải, Sự trong trẻo, được hóa giải trong vẻ đẹp thường nhật. Với hệ thống thẩm mỹ phong phú mà nhất quán của mình, trái tim yêu đã cất lên những khúc hát tình yêu bằng rất nhiều cung bậc, vượt qua sự trần tục, thăng hoa trong kiếm tìm một nửa phía bên kia: Ngày mai khúc hát ấy sẽ bay lên trời và kể với những ngôi sao xa rằng có một trái tim yêu đã khóc và đã hát: “Anh đã đến rồi, chào tình yêu của em, ngọn lửa của em…” (Khúc hát về ngọn lửa).
Ở tập thơ Quà tặng, tôi không có ý bàn kỹ về thi pháp thơ Phạm Hồ Thu. “Làm sao cắt nghĩa được tình yêu?” (Xuân Diệu). Phải nhận thấy tình yêu của chị được biểu hiện trong mọi thể loại thơ. Có người cho rằng Phạm Hồ Thu chỉ mạnh về thơ văn xuôi, nhưng tôi nghĩ khác, chị còn thành công ở các thể loại thơ khác. Thơ văn xuôi với nhiều bứt phá, không câu nệ vần điệu, có khả năng mở rộng trường liên tưởng, dễ phù hợp với những cảm xúc mạnh, nhưng nếu không cẩn thận, có thể thiếu sự hàm súc đã được chị sử dụng một cách nghệ thuật.
Phạm Hồ Thu đã kết hợp được hai yếu tố hàm súc và bứt phá – bởi tâm thế chị, cảnh ngộ chị được đẩy tới và phải có hình thức thích hợp để biểu đạt nội dung ấy. Và chị thành công nhờ thế. Ta nhận ra khuôn mặt chị, giọng điệu chị và chia sẻ cùng chị mọi nỗi niềm. Đó là phần thưởng mà Quà tặng mang lại…
Nguyễn Thanh Kim – 2021.
