Có một người phụ nữ, dường như phần lớn cuộc đời đã đi trên con đường chênh vênh của số phận, mảnh như một sợi tóc, để sống, buồn bã, yêu thương và làm thơ.
Một chặng trên con đường dài dặc ấy kết tinh thành câu chữ trong Trên con đường tóc.
Đọc Trên con đường tóc không thể không liên tưởng đến Thanh không, tập thơ cũng của tác giả Trang Thanh xuất bản năm 2023. Trước đấy, chị đã có đôi tập thơ, nhưng phải đến Thanh không mới xác lập một giọng thơ nữ cá tính, đa cảm và nhẹ nhõm như cái tựa của tập thơ vậy!
Nhưng, lại nhưng, nếu Thanh không là một khối sầu muộn, nơi cái tôi buồn khổ của cá nhân nhà thơ dường như bao trùm hết thảy mọi dòng thơ, mọi con chữ thì Trên con đường tóc là một bước trưởng thành viên mãn về con – người – thơ, cả về cảm xúc tròn đầy cũng như phong cách diễn ngôn hàm xúc, mang vẻ đẹp đằm sâu của thi ca.
Những câu hỏi từ ký ức mù sương
Phần một Về trong cuộc người trong Trên con đường tóc, là con đường của những ký ức, thứ hành trang quý báu duy nhất mà mỗi con người có thể mang theo mình trong suốt cuộc đời.
Nơi bắt đầu của con đường ký ức ấy là làng quê, ruộng đồng, tiếng sáo diều vi vút đêm trăng, là cha là mẹ nhọc nhằn trên cánh đồng làng.
Làng quê, trong ký ức thơ Trang Thanh, không thanh bình như thường thấy mà là cánh đồng với “gốc rạ nhọn như mầm gai cắm ngược”, với “tuổi thơ cỏ sắc máu đào”. Nó báo hiệu một tuổi thơ hoang hoải không bóng chim về, nơi con người trưởng thành, khi nhìn lại ước ao cả những điều bình thường giản dị nhất:
thèm khóc cười cả tiếng cãi lộn nhau
tiếng đùa cợt rung thóc mùa ràn rạt
tiếng khua vỡ váng phù sa ruộng lụt
xanh mơ hồ ngun ngún mạ non
(không bóng chim về)
Trên cái nền nhọc nhằn của làng quê, người mẹ đi “lưng còng cành trăng”, gánh chịu bao nỗi khốn khó, vất vả:
ngày mai khô khốc nỗi nhọc
ngón chân bấm trật ký ức
bầm gốc lúa dài
xuân răng đen của mẹ
thâm u bờ vai
(đồng chiêm)
Nếu người mẹ là ký ức về sự tủi cực thì người cha lại là nơi tác giả gửi gắm những nỗi niềm – đôi khi là tuyệt vọng – để tìm thấy một sự nâng đỡ, chở che qua những trầm buồn của đời sống.
Từ những ngày thơ bé, ngồi xem cha gọt sáo đọc thơ Trần Tế Xương rồi thuộc nằm lòng nỗi niềm thương cảm “Người đi Tam Đảo, Ngũ Hồ – Kẻ về khóc trúc Thương Ngô một mình”, cái buồn không biết có vận vào đời hay không nhưng vận vào thơ da diết.
“gửi cha” là bài thơ có sức nặng nhất trong Về trong cuộc người, phần 1 của tập thơ. Ở “viết từ cánh đồng của mẹ”, nhà thơ đã hoài niệm về người cha “gọt sáo thả diều kết nối những miền xanh” chắp cánh cho cô con gái nhỏ “mơ bầy hoa tiên nữ” thì đến “gửi cha”, cây sáo diều ấy đã vỡ, báo hiệu một đời sống tinh thần vụn vỡ của cô con gái, nay đã lớn.
Từ trong mù sương của ký ức, cuộc đối thoại câm lặng với người cha ở cõi miên viễn làm trồi lên những câu hỏi dồn làm thắt ngực:
thế giới bên kia có linh hồn thật không cha?
có cuộc sống thật không cha?
cha có nhìn thấy con hàng ngày?
có thấy con tuyệt vọng không?
(gửi cha)
Đấy là một câu hỏi trực diện của một người từng nhiều khi “muốn lao vào chiếc ô tô đang chạy trên đường”, muốn “ngủ một kiếp dài” của loài cỏ gai. Chỉ có tuyệt vọng cùng cực mới phải vịn vào người đã khuất để tìm lại niềm vui sống. Có ai đưa tay ra với người con gái trong những giây phút ấy?
Trong nỗi tuyệt vọng, còn lại những câu hỏi nhói lòng:
kiếp sau người ta có được yêu nhau không cha?
người ta có bàn về hạnh phúc?
hay cũng chỉ nói về tủi cực?
(gửi cha)
“lời nhắn một con cá nhỏ” là một bài thơ nhỏ nhắn, cảm động. Trong hình hài nhỏ bé của con cá bơi về phía biển chất chứa cả một trời ký ức: vầng trăng, ánh mắt người con gái, vị đòng đòng tháng tư, mùi nếp thơm tháng sáu, ảnh hình người con trai có đôi mắt sâu bên giếng làng một ngày thu xa xưa…
Con cá ấy nhỏ ấy còn mang theo một câu hỏi đau đáu của tác giả gửi về chốn mênh mông:
kiếp ấy ai người mua mây trắng?
về đốt thành tro rải đáy sông
(lời nhắn một con cá nhỏ)
Hai câu rất gần với vẻ đẹp vĩnh cửu của thơ cổ điển.
Trong thơ Trang Thanh, những câu hỏi cứ trở đi trở lại mà không cần có câu trả lời. Bởi, lúc đặt ra câu hỏi, nghĩa là khi ấy đã vượt qua rồi.
Thấp thoáng những mã hiệu
Trên con đường tóc hiển lộ sự trưởng thành của con người thi ca trong nhà thơ khi không bám chấp vào nỗi đau cá nhân riêng tư mà đi vào những chiêm nghiệm rộng lớn hơn của đời sống.
Về kỹ thuật cũng bộc lộ tính chủ động, nhất quán.
Không còn những thoáng xúc cảm rời rạc, đơn lẻ, nhà thơ chủ ý xây dựng một “hệ Trang Thanh” với các hình ảnh lặp lại, có sự tiếp biến. Như bầy sẻ nâu bay lặng câm trong “nhọn gai ký ức” của Thanh không tiếp tục bay im lặng trong “gửi cha” của Trên con đường tóc.
Hoặc, ở Nỗi đau tỏa hương trên cành gai, phần hai của Trên con đường tóc, một mã hiệu có từ Thanh không quay lại: sen.
Ở Thanh không, có sen neo thuyền, sen ca, sen lạnh, sen ru, sen câm thì những hình tượng ấy thấp thoáng trở lại trong Trên con đường tóc.
chong chong nguyệt huyền bảng lảng
ru sen bàng bạc cung tàn
ta ôm mùa em thơm giấc
trăng cành mi cành mi say
(giấc hoa)
Hoặc:
vết thương âm hương tháng ba ròng mưa tháng sáu
gội tóc nàng sen
đã cất mùa tu thật sâu đáy nước
em ngồi buốt sương
sen lạnh sen câm
em lạnh tình ta giam cầm
(vết thương của nàng sen)
Hay:
nụ hôn tắm nhành tóc bỏng
dáng em sen vỡ hương còn trong
(bây giờ…)
So với Thanh không, trong Trên con đường tóc, tác giả bớt đi những rỗng chữ mà thêm vào nhiều phần sự giản dị, giàu tình ý. Như một nhà điêu khắc dùng dao vạc vào khối đá bỏ đi những phần thừa thãi làm hiện hình một chân dung, bớt đi để thêm vào, Trên con đường tóc là chân dung gần của tác giả, không điểm trang, nhẹ nhõm, cứ như không!
Sợi tóc dài vô tận
Nhà thơ Nguyễn Tiến Thanh có viết một tiểu luận trường thiên với tựa đề Thơ không cần cứu ai, nhưng cứu người viết. Không biết thơ Trang Thanh có cứu được ai không nhưng một cách vô thức, thơ của chị dường như đã cứu chính thơ khỏi sự vô cảm của những xác chữ, những ký tự rỗng, với một phong cách diễn ngôn hiện đại, mới mẻ.
người đàn bà đi trong đêm tối đen bằng tóc
trên con đường vô tận tết bằng muôn sợi tóc rụng
từ mái đầu nhỏ bé của nàng
Nhà thơ mở đầu bài thơ Trên con đường tóc trong phần ba của tập thơ, Tóc mình viết lên mây, chỉ trong một dòng ngắn có tới ba sắc màu tối: “đêm”, “tối đen”, “tóc”. Chẳng phải ngẫu nhiên mà bài thơ này cũng được lấy để đặt tên cho toàn tập thơ. Con đường người đàn bà làm thơ đi qua cuộc đời này chênh vênh, mỏng mảnh và tối như trên con đường tóc dài vô tận:
nàng nhẹ như hơi thở
để con đường mỏng mảnh không bao giờ dứt
cứ nối dài mãi tựa nỗi đau trong tim đang rỉ máu
nuôi con đường chạy đến vô cùng
Trên con đường ấy:
…nàng đang nhón chân múa điệu đơn độc
những thanh âm vòng vọng hỏi nàng
hỏi nàng. hỏi nàng
còn đau không?
còn buồn không?
sợ hãi nữa không?
Lại là những câu hỏi dồn trong bài thơ có cấu trúc hiện đại rất ít tính từ này. Nhiều người đã hỏi nhưng tất cả bọn họ đều ở bên ngoài nàng. Chỉ có chính người đàn bà ấy, tự mình, băng qua con đường tóc rụng. Không có đích cuối trong bài thơ. Bởi người làm thơ ấy vẫn còn đang đi…
Trong một thế giới, nơi mà những xúc – cảm – được – huấn – luyện thời đại AI đang bao trùm đời sống và cả thi ca, thơ Trang Thanh vẫn giữ lại được những run rẩy của con chữ, những xúc cảm người chân thật, chạm đến người đọc. Đọc thơ chị, có thể cảm thấy nỗi đau:
con chim trúng tên cánh trái
cuộc bay thăm thẳm mộng dài
tim ta mỗi lần đau lại
đời dâng mặn biển chông gai
(mỗi lần đau)
Nhưng, không còn nỗi tuyệt vọng như đã từng. Đối mặt với nỗi đau, người đàn bà ấy có thể bình thản tận hưởng nhịp nắng thu lí lắc, để thấy “cõi mộng hoang hoang – ta như mặt hồ đang khói…”. Có vẻ như qua mỗi lần đau, người đàn bà ấy thêm mỗi một trưởng thành, trong đời, trong thơ.
Người bình thường sống bằng bằng hơi thở. Nhà thơ, người không bình thường, sống trong nỗi buồn, qua những vết dao trong ký ức. Qua cái cách nhà thơ đối mặt với những rạn vỡ trong đời sống cá nhân, có thể thấy thêm một lần nữa sự trưởng thành ấy:
hôm nay
tôi quyết đặt nỗi buồn của mình xuống cỏ…
…nhờ đất nuôi dưỡng nỗi buồn tôi
nhờ cỏ ôm ấp nỗi buồn tôi
lớn lên dịu dàng nở hoa trên cỏ
tôi muốn hóa kiếp nỗi buồn thành hoa
để nuôi nấng lũ sâu
dẫu nhỏ như cái tăm sợi chỉ
chỉ biết bò lung tung trên mặt đất này
(hóa kiếp)
Khi nỗi buồn có thể dịu dàng nở hoa trên cánh đồng ký ức, ấy là khi nhà thơ đã vượt qua được con đường tóc mà không bị ngã xuống vực thẳm của nỗi tuyệt vọng, đã ra khỏi chiếc lồng son chật chội để “thấy một con đường” (kiêu hãnh).
Không đao to búa lớn, không lộng ngôn lẫm liệt, Trên con đường tóc của Trang Thanh thầm lặng nuôi dưỡng mầm yêu thương giữa cuộc đời mỏi mệt. Thơ của chị có thể không cứu được ai, nhưng, nó như một minh chứng cho sự hiện hữu kiêu hãnh của nhà thơ giữa nhân gian.
Yên Ba – Báo Văn nghệ số 40 (3423), ngày 4-10-2025
