Một chấm nhỏ trên vòng tròn của Hạnh

Nguyễn Quang Thiều*

1. Mười bốn năm nay, Bruce Weigl chỉ dồn tâm sức vào hai việc: sáng tác thơ và chăm sóc Hạnh – đứa con nuôi người Việt của mình. Cách đây mấy năm, Bruce xuất bản một cuốn sách, sách bán chạy, trở thành best-seller. Sách có tên Vòng tròn của Hạnh.

Tôi là bạn thân của Bruce Weigl từ năm 1991. Thế nhưng chưa bao giờ tôi hỏi ông ý nghĩa của cái tên sách đó. Tôi nghĩ rằng: Vòng tròn của Hạnh chính là hành trình của một cô gái Việt Nam. Cô từ Việt Nam đến Mỹ, sống trong một gia đình Mỹ, học trong nền giáo dục Mỹ và rồi lại trở về với cố hương cô. Cuộc trở về này không phải là cô sẽ trở về Việt Nam để định cư mà trở về trong tinh thần của nguồn cội. Đây là điều Bruce mong muốn.

Ông tìm cách để có Hạnh như tìm cách để hàn gắn những vết thương gây nên bởi cuộc chiến ở Việt Nam mà ông là một kẻ tham chiến. Và sau đó, ông tìm cách dạy Hạnh để làm sao trái tim cô biết đập những nhịp yêu thương với mảnh đất của tổ tiên, ông bà, cha mẹ cô.

Năm 2009, Hạnh tốt nghiệp đại học. Ngay sau khi nhận bằng tốt nghiệp, cô làm đơn xin visa về Việt Nam. Cô muốn trở về Việt Nam để sống và làm việc trong vòng 1-2 năm. Hạnh không nói gì về mục đích chuyến trở về này. Nhưng Bruce Weigl nói với tôi cô muốn trở về để cảm nhận cuộc sống và văn hóa ở mảnh đất cố hương. Mảnh đất mà cô đã ra đi từ khi còn nhỏ và chỉ còn những ký ức mơ hồ. Hạnh trở về và sống ở Hà Nội. Cô thuê một căn phòng nhỏ nhưng có nơi để nấu bếp.

Hằng ngày cô đi chợ và bắt đầu tập nấu những món ăn Việt Nam. “Hôm qua cháu nấu canh chua”, “Hôm qua cháu muối dưa”… Hạnh thường nói với tôi như vậy. Sáng sáng, Hạnh đến làm cho một tờ báo với công việc dịch thuật. Hạnh chưa viết báo bởi cô nghĩ rằng tiếng Việt của cô chưa thật tốt. Còn buổi chiều, cô dạy thêm tiếng Anh.

2. Về Việt Nam được gần ba tháng Hạnh mới về quê thăm mộ mẹ. Cô nói với tôi đêm nào cô cũng nghĩ đến mẹ đẻ của mình trong suốt 16 năm sống ở Mỹ. Bruce Weigl kể suốt mấy tháng đầu ở Mỹ, đêm nào Hạnh cũng không ngủ và khóc gọi: “Mẹ ơi, mẹ ơi…”. Bruce đã phải học cấp tốc một số câu tiếng Việt để dỗ dành con gái nuôi.

Và mỗi lần Bruce cố gắng nói: “Nín đi con, bố yêu con” bằng một giọng tiếng Việt mà Hạnh chưa bao giờ nghe thì cô bé lại nín khóc, ngước mắt xa lạ và tò mò nhìn cha nuôi mình. Nhưng khi về đến Việt Nam thì cô lại không dám về quê thăm mộ mẹ. Cô bảo hãy để cho cô thêm một thời gian nữa. Cuối cùng rồi cô đã về. Tôi không biết cảm xúc của Hạnh ra sao khi trở về mà người mẹ ruột thịt chỉ còn là một nấm đất trên cánh đồng lúa nước vừa thân thuộc lại vừa xa xôi với cô. Hạnh trở về đúng thời gian đoạn tang mẹ. Cô quyết định xây cho mẹ một ngôi mộ.

Nguyễn Quyến, một người bạn của Hạnh, và tôi đã đưa tiền để giúp Hạnh xây mộ cho mẹ vì cô mới đi làm được mấy tháng ở Việt Nam nên chẳng có tiền. Nhưng cô nói cô muốn làm một điều gì đó dù nhỏ nhoi cho mẹ, và đó là điều cuối cùng cô có thể làm cho mẹ để trong suốt phần đời còn lại sau này cô không phải tủi thân. Cô chỉ xin tôi làm giúp cô mấy câu thơ lục bát dựa trên những gì cô nói về tình yêu và sự biết ơn của cô đối với người đã sinh thành ra cô. Hạnh sẽ khắc những câu thơ đó lên một tấm bia đặt trên mộ mẹ. Tôi nhận lời cô nhưng cho đến lúc này tôi vẫn chưa biết bắt đầu câu thơ như thế nào.

Buổi tối trước ngày bốc mộ mẹ, Hạnh không ngủ. Cô ra nghĩa địa lúc 2g sáng. 4g thì họ hàng Hạnh ở quê làm công việc ngàn thu cho người quá cố. Tôi không ở đó giờ phút ấy. Tôi không biết khi nhìn thấy hài cốt của mẹ mình, Hạnh đã như thế nào. Khi rời mẹ vào sống trong trại dành cho những đứa trẻ mồ côi và những đứa trẻ có hoàn cảnh gia đình khó khăn thì Hạnh còn quá nhỏ. Khi rời Việt Nam sang Mỹ cùng Bruce từ sân bay Nội Bài, Hạnh mới hơn 8 tuổi. Tất cả hình ảnh về mẹ như đã quá xa xôi. Và khi cô đã lớn, đã biết yêu thương mẹ thì hình ảnh mà Hạnh gặp lại mẹ chỉ là một bộ hài cốt của người quá cố. Hôm trở về Hà Nội, Hạnh đã cho tôi xem ảnh chụp hài cốt mẹ.

“Đây là hài cốt mẹ cháu”. Hạnh cầm những bức ảnh đó xem đi xem lại với một sự yêu thương, trìu mến và xúc động vô cùng. Hành động ấy của Hạnh đã làm tôi ứa nước mắt. Trước đó, tôi không hề nghĩ một cô gái lớn lên trong một nền văn hóa khác và nói ngôn ngữ khác lại có thể có những hành động như vậy. Cha nuôi của cô, nhà thơ Mỹ Bruce Weigl, đã thật sự thành công trong việc nuôi nấng và dạy dỗ cô. Nếu ông biến Hạnh thành một cô gái Mỹ 100% nghĩa là ông đã thất bại. Và hơn bao giờ hết, lúc này tôi đang nghĩ về nền giáo dục Mỹ thông qua một nhân vật của nền giáo dục ấy là Hạnh.

3. Hạnh bắt tay vào dịch cuốn sách của cha nuôi cô. Cô nói cô dịch cuốn sách này để một lần nữa hiểu thêm về cha nuôi cô và để học thêm tiếng Việt. Tôi nhận lời với Hạnh làm nhiệm vụ biên tập cuốn sách đó. Đấy cũng là cách tôi dạy Hạnh tiếng Việt. Đấy cũng chính là mong muốn của Bruce Weigl. Ông muốn con gái ông phải nói tiếng Việt hay như mọi người Việt khác và thông qua ngôn ngữ mẹ đẻ của mình, cô sẽ hiểu hơn về cố hương. Trong lúc biên tập, tôi giảng cho Hạnh phép tu từ tiếng Việt. Nhưng quan trọng hơn thế, tôi nói cho Hạnh hiểu đời sống và văn hóa của con người Việt Nam ẩn chứa trong những câu chữ ấy.

Hạnh đã về Việt Nam được gần sáu tháng. Cô đã hòa đồng vào con người và xã hội ở đây. Và cô bắt đầu được sống hay phải sống (tôi cũng không biết nữa) với nhiều tục lệ của mảnh đất này. Một người cậu của Hạnh nói với tôi mẹ Hạnh vẫn để lại mấy sào ruộng đã có sổ đỏ cho cô. Họ hàng bên ngoại đã trao lại quyền sở hữu mấy sào ruộng đó cho Hạnh. Cô nói với tôi cô chỉ còn duy nhất mảnh đất ấy là kỷ vật của mẹ cô; mảnh đất nơi mẹ cô rồi đến cô đã chôn nhau cắt rốn là mối liên hệ duy nhất và cuối cùng của cô với người mẹ đã quá cố của mình…

Đấy là một câu chuyện nhỏ trong cuộc đời của một cô gái Mỹ gốc Việt 23 tuổi. Một chấm nhỏ trên vòng tròn bất tận của cuộc đời cô. Và hơn lúc nào hết, tôi mong cô đừng một lúc nào đó đi lạc ra khỏi cái vòng tròn ấy.

N.Q.T – Báo Tuổi trẻ – 2010.