Hiểu nguồn gốc dân tộc qua bộ đôi sách của GS. Đào Duy Anh

Hai cuốn sách, một cuốn hướng về cội nguồn của cộng đồng, một cuốn mở ra chiều sâu của đời sống tinh thần đã cùng tiếp cận bổ sung cho nhau để phác họa hành trình người Việt kiến tạo nên bản sắc của cộng đồng mình. Mới đây, bộ sách đã được Công ty CP Sách Omega Việt Nam (Omega Plus) giới thiệu đến bạn đọc.

Với cuốn sách “Văn hóa là gì?”, học giả Đào Duy Anh bắt đầu từ những phác thảo mang tính đại cương nhưng giàu gợi mở, đặt ra hàng loạt câu hỏi nền tảng: Văn hóa là gì? Văn hóa hình thành từ đâu? Vận động ra sao trong lịch sử? Ai là chủ thể của văn hóa? Từ đó, ông từng bước kiến giải văn hóa như một chỉnh thể rộng lớn, gắn chặt với toàn bộ đời sống sinh hoạt của con người.

Qua ba chương sách gồm “Ý nghĩa chữ văn hóa”, “Lai lịch của văn hóa” và “Bàn lại về quan niệm văn hóa”, tác giả đặt văn hóa trong tiến trình phát triển của nhân loại, từ buổi đầu con người vật lộn với tự nhiên để sinh tồn, đến khi văn hóa trở thành công cụ và cũng là sản phẩm của những quan hệ xã hội ngày càng phức tạp.

Đặc biệt, một nhận thức quan trọng của tác giả lúc bấy giờ là sự phân biệt rành mạch giữa văn hóa và văn minh, văn hóa và ý thức hệ. Theo ông, văn hóa bao hàm hết thảy các phương diện sinh hoạt của loài người, từ sinh hoạt vật chất, sinh hoạt tinh thần cho đến sinh hoạt xã hội. Văn hóa vừa mang tính kế thừa vừa luôn vận động, không ngừng thích ứng trước những thay đổi của hoàn cảnh tự nhiên và xã hội.

Ra mắt bạn đọc lần đầu từ năm 1948, sau hơn nửa thế kỷ, cuốn sách “Văn hóa là gì?” vẫn giữ nguyên giá trị như một văn bản nền tảng, không chỉ giúp độc giả tiếp cận lại những suy tư ban đầu về văn hóa trong học thuật Việt Nam, mà còn gợi mở nhiều cách nhìn sâu sắc đối với những vấn đề văn hóa trong bối cảnh đương đại. Vì lẽ đó, cuốn sách đã trở thành một trong những công trình đặt nền móng lý luận cho việc nhận thức về văn hóa trong bối cảnh học thuật Việt Nam giữa thế kỷ XX.

Nếu trong cuốn sách “Văn hóa là gì?”, học giả Đào Duy Anh truy nguyên bản chất của văn hóa trong đời sống con người, từ quá trình hình thành đến cách nó vận động trong lịch sử thì với cuốn sách “Nguồn gốc dân tộc Việt Nam”, ông lại lần theo hành trình hình thành của người Việt từ những nền tảng sơ khai qua di cư, tiếp xúc văn hóa, tổ chức xã hội và đời sống nông nghiệp.

Nội dung cuốn sách được triển khai theo một trục lập luận có tính tiến hóa lịch sử qua 7 chương sách gồm “Nguồn gốc truyền kỳ”, “Giao Chỉ và Việt Thường”, “Ư Việt”, “Bách Việt”, “Lạc Việt”, “Văn hóa Lạc Việt” và “Sự phôi thai của dân tộc Việt Nam”. Mở đầu là việc khảo sát các truyền thuyết khởi nguyên, để nhận diện những tầng ý nghĩa văn hóa, xã hội và tâm thức cộng đồng ẩn chứa trong chúng.

Từ nền tảng truyền kỳ đó tác giả lần lượt đi vào việc phân tích các nhóm của Việt tộc, đặt người Việt trong bức tranh chung của các tộc người phương Nam cổ đại. Qua đó, ông lý giải sự hình thành từng bước của một cộng đồng người mang bản sắc riêng, tiền đề cho sự ra đời của dân tộc Việt Nam.

Với cách đặt vấn đề cội nguồn dân tộc trong một khung tiếp cận liên ngành, kết hợp nhuần nhuyễn giữa cổ sử, khảo cổ học, dân tộc học và nhân chủng học, cuốn sách “Nguồn gốc dân tộc Việt Nam” được xem là một trong những công trình tiên phong của sử học Việt Nam hiện đại, mở ra một hướng nghiên cứu mới mẻ và giàu tính thuyết phục trong bối cảnh học thuật Việt Nam đương thời.

Với cách viết chặt chẽ, giàu tư liệu và tư duy khoa học sắc sảo, bộ đôi sách “Văn hóa là gì?” và “Nguồn gốc dân tộc Việt Nam” là một gợi mở quan trọng cho những ai quan tâm đến lịch sử hình thành và bản sắc văn hóa của dân tộc Việt.