Tin tức
Hãy nhìn một tổ kén xấu xí
Trong lần tham dự Liên hoan thơ Quốc tế ở thành phố Medellin, Colombia cách đây mười năm, tôi đã đọc bài thơ Những cánh bướm. Sau đó, Truyền hình Medellin đã làm một phim tài liệu ngắn về bài thơ đó. Tôi hỏi những người làm phim lý do gì mà họ quyết định làm một phim tài liệu ngắn về bài thơ. Họ nói: chúng tôi muốn người xem cảm nhận được sự chuyển động trong bóng tối của những vẻ đẹp.
Medellin là sào huyệt của trùm buôn ma túy Escobar. Ở đó, khi bóng tối trùm xuống là bắt đầu tràn ngập mùi ma túy và đầy tiếng súng của các băng đảng. Nhưng ở đó, thi ca đã trở thành một đời sống không thể thiếu được đối với người dân. Có thể, bài thơ của tôi có điều gì đó giống như đời sống của thành phố này: bóng tối và cái đẹp. Tôi không được xem bộ phim tài liệu nghệ thuật ấy. Nhưng tôi vui vì thấy họ đã nhìn thấy phần cơ bản nhất tôi muốn nói trong bài thơ.
Những cánh bướm
Đâu đấy, một cánh bướm run rẩy, trong hơi thở tháng Giêng
Một cánh bướm như không có bởi mỏng hơn cả sự mơ hồ
Nhưng đã mở ra, ở đâu đó, một cánh bướm có thật
Không bởi màu sắc rực rỡ mà bởi như hơi nước đang tỏa
Chúng ta đổ ra quảng trường, chen lấn và xô đẩy
Một số ai đó gào thét và nhiều lúc đập phá
Và chúng ta quên đi, đâu đấy, trong những lùm cây bé bỏng
đang rộn rã mùa sinh nở côn trùng
Đâu đấy ánh sáng không bao giờ tắt trong cả những đêm
Và sự chuyển động mỗi lúc một mãnh liệt trong cái kén bất động
Rồi đột ngột xuất hiện, trong sự chờ đợi của đất đai, của cây cỏ và bầu trời,
một sự sống diệu kỳ với vẻ đẹp mong manh
Đâu đấy, không chỉ một đâu đấy, mà tràn ngập bất tận
Từ bóng tối đến ánh sáng, mở ra những cánh bướm
Và theo luồng hơi thở ấm áp và rộng lớn của tháng Giêng
Chúng mang vẻ đẹp của đời sống đi khắp thế gian
Mà không để lại một tiếng động nhỏ.
Thiên nhiên đã dạy chúng ta mọi điều, tôi luôn tin vậy và đã thực chứng niềm tin ấy. Chỉ có điều, chúng ta có thực lòng muốn đọc những gì thiên nhiên viết, muốn ngắm những gì thiên nhiên vẽ và muốn nghe những gì thiên nhiên tấu lên hay không. Ngay cả một chiếc tổ kén của những con sâu thật xấu xí và luôn mang một cảm giác gờn gợn cũng mang đến cho chúng ta một bí mật và một nguyên lý lớn lao của đời sống này. Ở tuổi tôi có lẽ tất cả đều quá biết những tổ kén. Hồi nhỏ, có một loại tổ kén ở những cây ổi mà lũ trẻ thôn quê thường lấy để làm thành một chiếc kèn gọi là kèn tổ kén để thổi. Khi lớn lên, tôi không chơi kèn tổ kén nữa. Nhưng tôi thường đứng rất lâu trong khu vườn nhà mình ở thôn quê ngắm nhìn những chiếc tổ kén treo trên những nhánh cây nhỏ hoặc treo dưới một phiến lá. Những tổ kén lúc đó bất động, đen đúa và chẳng mang lại cảm giác gì về sự sống và mặt thẩm mỹ. Quả thực, những cái tổ kén lúc đó nhìn như những xác chết khô. Rồi đến một ngày, chiếc tổ kén ấy mở ra một cánh bướm. Và chỉ sau một thời gian ngắn, những cánh bướm ấy đã tràn ngập khu vườn. Mỗi nhịp cánh rực rỡ của chúng như có phép thôi miên cuốn chúng ta vào một vẻ đẹp kỳ lạ trong sự tĩnh lặng tận cùng của chúng. Và khi tôi bước qua tuổi 50, nghĩa là tôi đã có một nửa thế kỷ sống, chứng kiến và suy ngẫm về thiên nhiên quanh mình, tôi bỗng nhìn thấy ánh sáng ngập tràn trong những tổ kén bất động và đen đúa ấy.
Cánh bướm kia, hay tổ kén kia, hay vẻ đẹp kỳ lạ của thiên nhiên kia… đã mách cho chúng ta về một con đường đi tới cái đẹp, đi tới hạnh phúc và đi tới sự viên mãn của một đời sống tinh thần. Trong cái tổ kén bất động ấy là một chuyển động không bao giờ ngưng nghỉ. Cái tổ kén là cái vỏ bên ngoài giống như thân xác con người hay giống như những gì con người đang chứng kiến ở bên ngoài đời sống xã hội. Còn sự chuyển động của cánh bướm bên trong là tâm hồn con người, là cảm xúc, là giấc mơ và ý chí của con người. Càng ngày nhân loại càng như chìm vào bóng tối của ích kỷ, tham lam, vô cảm, đe dọa, sợ hãi, tuyệt vọng… Con người chỉ có một trong hai con đường để bước đi trong cuộc sống của mình: một con đường nhấn chìm con người và biến con người thành một phần tồi tệ của nó và một con đường mà con người thoát khỏi những tồi tệ ấy và vượt lên hòa vào ánh sáng.
Người làng Chùa của tôi nói: “Cây lúa ngậm đòng trong bóng tối, trổ bông trong ánh sáng’’. Tinh thần của câu nói này cũng giống tinh thần của những cánh bướm kia. Và tinh thần sống của con người hàng ngàn năm nay cũng vậy. Bằng thực chứng của mình, tôi nhận thấy: càng lao động hết mình và nghiêm túc nhất vì cái đẹp thì sự tĩnh lặng của tư duy và tâm hồn càng sâu thẳm. Có một điều là khi tôi viết hay vẽ mà sự đam mê trong suốt thời gian sáng tạo ấy đã tách tôi ra khỏi toàn bộ những ầm ĩ, rối loạn và thực dụng của đời sống thường nhật. Lúc đó, tôi vẫn ở đấy với thân xác ấy nhưng tinh thần của tôi đã chạm vào sự tĩnh lặng sâu thẳm. Một hiện thực cho thấy khi bạn chìm vào sự đắm mê của tư duy và lao động nghiêm túc, bạn giống một Thiền sư đã rời khỏi thân xác của mình và bay lên.
Đời sống đương đại quả là một thách thức quá khủng khiếp với con người. Sự tham lam, sự háo danh, thị phi, cám dỗ, sợ hãi… ngày ngày như trùm kín con người. Tất cả chúng ta không thể rời bỏ đời sống thường nhật để đến một ngọn núi cao nhất cách biệt mọi điều khủng khiếp của đời sống để cho tâm hồn được tĩnh lặng và thanh thản. Đức phật hay các vị thánh cũng không khuyên chúng ta làm vậy. Nghĩa là, chúng ta phải sống trong những hiện thực nhiều lúc giống như sống giữa một bầy chó sói, giữa một cái hang sâu đầy rắn rết hay sống giữa một bãi rác khổng lồ. Nhưng sự phán quyết đời sống này thuộc về bạn chứ không thuộc về bóng tối kia. Vừa rồi, tôi có trò chuyện với thầy Thích Viên Giác, một nhà sư vô danh trụ trì ở một ngôi chùa nhỏ như một ngôi nhà ở một làng quê nhỏ bé ở Thái Bình. Một nhà sư có cảm giác đang một mình đi trên con đường tu hành của mình để tới bến bờ của sự giác ngộ giữa muôn vàn ma quỷ của thời mạt pháp. Con đường tu hành của ông giống sự chuyển động của những cánh bướm. Cho dù ở trong bất cứ hoàn cảnh nào ông cũng không rời bỏ chính pháp. Ông nói với tôi càng tu hành ông càng muốn đặt bước chân mình vào những con đường chông gai nhất. Chỉ như thế, ông mới tin rằng ông thực sự nhận ra ánh sáng của chân lý và thực sự bước về phía ánh sáng đó.
Và giờ đây, tôi đang học cách đi của những cánh bướm cho dù có muộn mằn. Nhưng sự nhận biết không bao giờ là muộn mằn cả. Sự nhận biết đôi khi đến với con người ở phút cuối cùng của cuộc đời. Giống như trong một căn phòng tăm tối ngọn đèn được bật sáng và nó soi tỏ mọi góc của nó. Hồi còn nhỏ, tôi thường đi bắt ếch vào những đêm mưa đầu hạ trên cánh đồng làng tôi. Và một đêm như thế, tôi đã đi lạc ra khỏi cánh đồng làng mình và cây đuốc của tôi cũng cháy hết. Tôi không thể nào biết được hướng về làng. Rồi một tia chớp lóe lên nhanh như một cái chớp mắt. Ánh sáng tia chớp soi rõ toàn bộ cánh đồng và tôi nhận ra con đường trở về làng mình. Ngay sau đó, ánh sáng tia chớp vụt tan biến và bóng tối lại phủ kín cánh đồng.
Nhưng con đường về làng đã in đậm trong tâm trí tôi mà không thể mất đi. Tôi cứ thế bước đi trong bóng tối trở về làng mà không hề lạc nữa. Sự nhận biết hay là giác ngộ về đời sống đôi khi chỉ đơn giản như vậy. Con đường đi tới chân lý thực sự rất giản dị và luôn luôn mở ra một cách rõ ràng dưới chân con người đến mức con người đã coi thường nó và bước qua để chìm mãi vào u mê và vô định.
Nguyễn Quang Thiều* – Nhà Xuất bản Hội Nhà văn – 3/2026.
