Ánh sáng soi chiếu một cuộc đời cách mạng

Thế hệ học chương trình sách giáo khoa trước đổi mới hẳn không còn xa lạ gì với cái tinh thần ngạo nghễ yêu đời của người lính lái xe xẻ dọc Trường Sơn trong “Bài thơ về tiểu đội xe không kính” do ông chấp bút. Bom bay, đạn lạc, khói mù trời, lớp bảo hộ ngăn cách với nguy hiểm bên ngoài đã vỡ nát, ấy vậy mà trên tay người lính vẫn cầm điếu thuốc cháy dở, đưa chiếc xe băng băng qua vạn ngàn đường đất, tiếng động cơ hoà làm một với nhịp đập của trái tim nóng hổi. Thuở ngồi trên ghế nhà trường, chúng ta đã được chứng kiến một Phạm Tiến Duật hào sảng bất khuất như thế. Và hôm nay, hãy để Mùa Mới Viết&Đọc 2026 giới thiệu với bạn đọc một Phạm Tiến Duật khác – cũng vấn vương khói lửa, đồng thời lại hết sức lãng mạn trữ tình – qua tác phẩm “Lửa đèn”. 

Hành trình của bài thơ đi qua ba giai đoạn: Đèn – Tắt lửa – Thắp đèn. Hồi khắp dải đất Việt Nam trải dài làng mạc cùng luỹ tre xanh, những nguồn sáng được sử dụng hằng ngày thường chỉ loanh quanh vài ngọn đèn nhỏ. Khi mặt trời dần lặn, đèn dầu được thắp lên. Ánh đèn nhỏ bé quá đỗi quen thuộc, quen thuộc tới mức bắt đầu hiện diện trong vòm cây kẽ lá, lấp ló nơi quả cây chín đỏ, soi sáng đêm hè và sưởi ấm đêm đông.

“Quả ớt như ngọn đèn dầu

Chạm đầu lưỡi chạm vào sức nóng…

Mạch đất ta dồi dào sức sống

Nên nhành cây cũng thắp sáng quê hương.”

Con người Việt Nam thuở ấy sống vô cùng mộc mạc chân chất. Sinh hoạt hằng ngày hoà hợp với thiên nhiên, ánh sáng dịu dàng đồng hành cùng họ.

Cho đến một ngày “Chúng nó đến từ bên kia biển/Rủ nhau bay như lũ ma trơi”.

Những cỗ máy sắt vô cảm bắt đầu thả xuống thứ lửa tàn ác thiêu đốt cháy da cháy thịt. Chúng phi lên bầu trời, gieo rắc chết chóc tới những sinh mạng vô tội. Đôi cánh ù ù quay, lao tới, nổi gió lên, thổi tắt ánh đèn mong manh chập chờn. Bom nổ, máu chảy thành dòng, thấm đẫm mảnh đất đã dung dưỡng cho ngọn lửa bao đời.

“Ôi ngọn lửa đèn

Có nửa cuộc đời ta trong ấy!

Giặc muốn cướp đi

Giặc muốn cướp lửa tim ta đấy”

Ánh sáng hữu hình, dù chỉ leo lét một góc nhỏ, bỗng trở thành công cụ chỉ điểm cho lũ xâm lược khát máu. Trong hoàn cảnh ấy, những ngọn lửa buộc phải ẩn mình, né tránh ánh mắt săm soi của kẻ địch. Khoảnh khắc đèn đuốc tắt phụt, màn đêm dường như trải dài tới vô tận. Vạn vật đắm chìm vào bóng tối. Muốn cảm nhận sự tồn tại xung quanh, con người phải dựa vào âm thanh, lần mò theo cảm giác. Dẫu vậy, ngọn lửa thật sự, ngọn lửa đang bừng bừng cháy rực, lại chưa từng thực sự tắt. Những sinh mệnh không chịu khuất phục trước gió lớn, hằng đêm kiên cường âm thầm tiến lên phía trước. Không gian tối đen nhưng chẳng hề mù mịt, mùi thuốc súng khét lẹt cũng phải nhường chỗ cho hương thơm luyến lưu trong không khí.

“Từ trong hốc mắt quầng đen bóng tối tràn ra

Từ dưới đáy hố bom sâu hun hút

Bóng tối dâng đầy toả ngợp bao la,

Thành những màn đen che những bào thai chiến dịch

Bóng đêm ở Việt Nam

Là khoảng tối giữa hai màn kịch

Chứa bao điều thay đổi lớn lao,”

Ngỡ rằng màn đêm tăm tối sẽ há to cái miệng sâu không đáy, sẵn sàng nuốt chửng linh hồn của bất cứ kẻ lang thang xấu số nào, vậy mà giờ đây, nó lại trở thành đồng minh – mang lớp vỏ bọc bảo hộ vừa vặn phủ lên vai những chiến sĩ. Câu từ vừa nghe thì đáng sợ, ẩn chứa sự tiêu cực khiến con người ta phải rùng mình, bất ngờ thay, sau lại chầm chậm hoá thành lời động viên “Bóng đêm che rồi không thấy gì đâu/Cứ đi, cứ đi nghe lắm âm thanh mới lạ.”

“Ngày mai, ngày mai hoàn toàn chiến thắng

Anh dắt tay em, trời chi chít sao giăng

“Thắp đèn ta sẽ chơi trăng ngoài thềm”

Ta thắp đèn lồng, thắp cả đèn sao năm cánh

Ta dẫn nhau đến ngôi đèn hoa lấp lánh

Nơi ấy là phòng cưới của chúng mình”

Cái lời hứa hẹn ấy cho tương lai ngọt ngào biết mấy? Đôi tình nhân trong thơ Phạm Tiến Duật đã kề vai chiến đấu xuyên suốt một hành trình đánh đổi xương máu, rồi sau này sẽ được cầm tay nhau đi giữa ánh sáng vinh quang. Trời sao đất mẹ lại soi rọi mỗi bóng hình, ngọn lửa đèn lại thắp sáng những niềm vui trong trẻo. Những hi sinh âm thầm đi qua trong bóng tối, vào khoảnh khắc hoà bình tới, sẽ được thế hệ sau đưa ra ánh sáng, khắc ghi tới muôn đời.

Dường như khi viết “Lửa đèn”, ngòi bút của Phạm Tiến Duật đã phát ra ánh lửa. Biết bao nguồn sáng, to có, nhỏ có, rải rác cùng khắp bài thơ. Chúng tượng trưng cho niềm vui, ẩn giấu nỗi buồn, ấp ôm thương xót, dẫn dắt ý chí bất khuất, thậm chí còn cất lên bản tình ca âu yếm du dương. Ánh sáng gắn bó với con người Việt Nam cả ngàn năm, có lúc đã thành điềm xấu, rốt cuộc sẽ trở lại với tin lành. Người đọc “Lửa đèn” được truyền lửa, có lẽ cũng thuận thế nhen nhóm cho mình một ngọn lửa tâm can. Ngọn lửa ấy cháy bừng bất diệt, như nó đã luôn, và chắc chắn sẽ mãi như thế.

Yến Dung – Nhà Xuất bản Hội Nhà văn – 2026.