Cuối cùng, thơ là gì?

Nguyễn Tiến Thanh nghĩ về thơ, cho thơ một tư cách để trình diện, để được truy vấn, tranh biện với mình và rồi thơ ấy trong hình dung của Nguyễn Tiến Thanh rất con người, đẹp như một nàng thơ, lý lẽ như một mọt sách, khó tính như người độc thân, vụt trôi như một ảo ảnh… Thơ hiện lên ở phiên bản nguyên thủy, sơ khai nhất và cũng đương thời nhất.

Sớm nọ. Tôi đi phía sau một người đàn ông. Y chở theo cái phản gỗ, bên trên là con lợn bị mổ phanh, máu còn tươi và những chiếc lông cạo sót dường như đang động đậy. Mùi tanh váng vất, những tảng thịt lạnh ngắt xô vào nhau, rùng rùng đi trên quãng đường đông đúc. Người đàn ông đốt thuốc, khói cay và thơm như một cuộc trở về. Tôi không nhìn thấy mặt, không thấy biểu cảm nào từ người đàn ông chỉ thấy cái gáy lởm cởm và vết sẹo tối màu. Tôi cứ bị hút vào hơi khói đó cho tới khi chiếc xe rẽ vào một khu chợ.

Nếu tôi nói, “mùi khói” ấy đã xua đi những ý nghĩ buồn khi tôi nhìn thấy máu và cái chết của một con vật vào một ngày mới, có lẽ các bạn sẽ cười. Nhưng đúng thế đấy, tôi không gọi tên được nỗi buồn và sự giải thoát đó cho tới khi đọc được những dòng viết trong một cuốn sách, rằng:

“Có những cảm xúc không đủ mạnh để trở thành “sự kiện”, không đủ kịch tính để lên sân khấu. Chúng mờ đi, biến mất – như tro bụi bay chậm. Không ai thắp hương. Không ai cất tiếng. Và chính ở đó – người viết xuất hiện. Không để dựng tượng đài. Không để ghi sử. Chỉ để đặt một nén nhang lặng – giữa vùng trống của ký ức…”

– “NHỮNG CÂU THƠ KHÔNG CẦN CỨU AI NHƯNG CỨU NGƯỜI VIẾT” – Nguyễn Tiến Thanh ☘️

Tôi viết những điều về buổi sớm ấy (như những dòng nhật ký) mà có lẽ nếu để lâu sẽ trở thành xi măng chết và không thể chuyển thể ra được ở bất cứ ngôn ngữ nào. Tôi không làm được câu thơ nào, ở thể thơ nào nhưng tôi đã viết được những câu văn như một lối chơi chữ trong cảm xúc mà chỉ tôi hoặc một số ít người trong các bạn thấy thỏa mãn.

Bạn thấy đấy, việc viết đơn giản chỉ thế và vì thế, có những khoảnh khắc chỉ ta và chỉ ta cảm nhận được, để rồi viết cho riêng ta và chỉ ta.

Không cố định thơ vào bất cứ vị trí nào ở một ngọn đồi nào, với Nguyễn Tiến Thanh thơ như mưa, thơ được đem trải khắp mọi địa hình, mọi góc khuất kể cả nơi tối tăm, tù đọng nhất để rồi nếu ai đó đọc thấy sẽ có thể nhận ra, thơ ở ngay cạnh, thơ ở trong ta chứ chẳng phải ở một văn bản cầu kỳ nào.

Tập trường luận “Những câu thơ không cần cứu ai nhưng cứu người viết” của nhà thơ Nguyễn Tiến Thanh.

Chúng ta vẫn nghe, “các cụ nhập vào tôi để tôi viết được như thế” nhưng thực ra chẳng có cụ nào; chúng ta là một dạng vật chất đặc biệt mà ở đó bộ não, da thịt, cơ mạch là nơi hội đủ những dây cảm xúc hết sức nhạy cảm và đầy tư duy. Ngôn ngữ của quá trình tư duy bằng cảm xúc bao giờ cũng gợi và ám ảnh hơn những gì thuộc về tư duy thông thường.

Thơ là gì? Tôi cho rằng, đó là câu hỏi mông lung nhất, vô cùng nhất trong tất cả mọi giới hạn, mọi biên độ khi đặt các câu hỏi về thơ để mong có câu trả lời.

Đọc “NHỮNG CÂU THƠ KHÔNG CẦN CỨU AI NHƯNG CỨU NGƯỜI VIẾT”, thơ hiện lên là một bản thể độc lập, tồn tại song song với ý nghĩ của chúng ta, ngay cả khi chúng ta không nghĩ tới thì nó vẫn tồn tại, không ai có thể điều khiển hay kiểm soát. Vấn đề là thời điểm nào chúng ta nhận ra và quy nạp nó. Thơ có lý do để tồn tại nhưng xét đến cùng cũng chẳng cần lý do vì vốn dĩ trên đời này không có gì sinh ra là đã được định sẵn, tính toán sẵn chỉ có một quy luật mà thơ không nằm ngoài được đó là “quy luật tự nhiên”.

Không thể khác, thơ là đời sống, mọi thứ đều tình cờ, tự nhiên như chưa bao giờ có sự dối lừa, sắp đặt. Với người viết, có lẽ càng cần điều đó, sự chất phác trong những lần đối diện với cảm xúc. Viết không vì ai, không vì bất cứ điều gì. Viết đơn giản là để cứu mình.

Nếu tôi nói “Nguyễn Tiến Thanh là thơ” cũng không sai, không thể sai bởi vì sao? Vì Nguyễn Tiến Thanh và thơ, trong hình dung của anh và từng câu chữ đều có sự ngang tàng của một con đường, cứ mặc nhiên thế mà trải dài, thoả chí ngao du bất chấp những quãng cong, quãng uốn, quãng trờ tới mép vực. Thơ và Nguyễn Tiến Thanh là cái gì đó “ngoài vòng cương toả” của mọi quy cách mà cảm xúc thì không một quy cách, “dư luận” nào có thể tỉa vót được.

Một tác phẩm trên gốm của nhà văn Trang Thụy lấy cảm hứng từ trường luận “Những câu thơ không cần cứu ai nhưng cứu người viết” của nhà thơ Nguyễn Tiến Thanh.

“Người đàn ông xếp lại chiếc áo cũ của vợ mình đã mất và gấp nó lại như không gấp một đồ vật, mà như đang gấp lại một câu thơ đã được sống trọn vẹn”. Ở góc độ một người viết truyện ngắn, tôi cho rằng đây là một chi tiết đắt, rất tinh tế trong quan sát và phát hiện ra cái gọi là “thơ” của tác giả Nguyễn Tiến Thanh – Rất đời thường và cũng rất “ám”.

Thì ra, thơ là cái còn sót lại sau tất cả những gì thuộc về nghịch cảnh, sự già nua, khổ ải nhất của thời gian, con người và đời sống. Mọi “thể loại”, mọi “định danh” về thơ hoàn toàn đứng ngoài câu chuyện mà tác giả Nguyễn Tiến Thanh đang muốn nói; trong chúng ta ai cũng đã từng và đang là một dạng của thơ.

Cuối cùng, thơ là gì? Nếu bạn vẫn nhất nhất phải định ra được một câu trả lời thật rõ ràng về thơ thì tôi khuyên bạn hãy đọc, hãy sáng tác, hãy sáng tạo bởi nếu không đọc, không viết, không tự sự, không đối thoại, không biện dẫn – viện chứng được như Nguyễn Tiến Thanh đã làm – chúng ta sẽ chẳng thể trả lời được điều gì…

Trang Thụy☘️