Phê bình mỹ học nữ quyền (feminist aesthetics) là một trong những hướng quan trọng của nghiên cứu văn học – nghệ thuật đương đại. Khác với phê bình nữ quyền truyền thống vốn tập trung vào phân tích cấu trúc xã hội – giới tính, mỹ học nữ quyền đặt câu hỏi trực diện về phạm trù cái đẹp: phải chăng khái niệm “cái đẹp” trong lịch sử nghệ thuật vốn được kiến tạo từ tầm nhìn mỹ học nam quyền? Rita Felski, trong Doing Time: Feminist Theory and Postmodern Culture, cho rằng phụ nữ cần “tái định nghĩa về cái thẩm mỹ” để phản ánh trải nghiệm của nữ giới vốn bị gạt ra khỏi hệ hình nam giới trung tâm. Trong khi đó, Carolyn Korsmeyer chỉ ra rằng mỹ học nữ quyền không tìm cách phủ nhận toàn bộ di sản mỹ học, mà khơi mở một cách nhìn khác: cái đẹp có thể xuất phát từ sự mong manh, nỗi đau, sự nuôi dưỡng là các yếu tố thường gắn với trải nghiệm của nữ giới.
Trong bối cảnh xã hội này, bài thơ Trên con đường tóc của Trang Thanh chính là một minh chứng rực rỡ: nó kiến tạo một “không gian thẩm mỹ nữ quyền” ngay trong cấu trúc ngôn từ, biểu tượng và cảm thức. Mái tóc, thân thể, nỗi đau và sự tồn tại của người phụ nữ được đặt vào trung tâm thi ca, tạo nên một lối viết vừa kháng cự vừa kiến tạo.
2. Mái tóc: biểu tượng nữ quyền và sự tái định nghĩa về cái thẩm mỹ
Bài thơ mở đầu bằng hình ảnh: “Người đàn bà đi trong đêm tối đen bằng tóc/ Trên con đường vô tận tết bằng muôn sợi tóc rụng” Mái tóc vốn là dấu ấn giới tính điển hình. Trong nhiều nền văn hóa thế giới, nó vừa là vương miện của nữ tính, vừa là xiềng xích có tính đạo đức. Mỹ học nữ quyền ở đây không phải là tóc với tư cách vật trang trí, mà tóc với tư cách chất liệu sáng tạo. Từ rụng rời, tàn phai, Trang Thanh dệt thành “con đường vô tận”, một con đường nuôi dưỡng bởi sự rơi rụng chứ không phải sự vĩnh cửu. Mary Devereaux trong bài viết Oppressive Beauty từng khẳng định rằng, chuẩn mực thẩm mỹ truyền thống áp đặt lên phụ nữ một “vẻ đẹp áp bức”: tóc phải bóng mượt, thân thể phải toàn bích. Trang Thanh đã phá vỡ khuôn mẫu ấy: tóc rụng, tóc tàn, lại trở thành nền tảng của không gian mới. Sự rụng rời không bị coi là hủy diệt, mà chính là khả thể sáng tạo.
3. Nỗi đau với tư cách là chất liệu thẩm mỹ của chủ thể nữ giới
Một trong những điểm nhấn của bài thơ là câu: “Cứ nối dài mãi tựa nỗi đau trong tim đang rỉ máu / Nuôi con đường chạy đến vô cùng”. Nỗi đau vốn bị mỹ học nam quyền gạt bỏ như yếu tố ngoại biên lại trở thành chất nuôi dưỡng thẩm mỹ. Carolyn Korsmeyer từng chỉ ra rằng, “cảm xúc gắn với thân thể phụ nữ, đặc biệt là đau đớn và tổn thương, thường bị xem là thứ yếu kém, không xứng đáng với nghệ thuật cao cả”. Nhưng Trang Thanh chứng minh điều ngược lại: chính vết thương, sự rỉ máu mới nuôi sống con đường.
Đây là một phiên bản mỹ học của nỗi đau nhưng không phải là thứ đau đớn gây tê liệt, mà là thứ đau đớn sinh thành. Nỗi đau của phụ nữ không bị giấu đi, không bị làm phai mờ, mà được nâng lên thành nguồn mạch sáng tạo. Đây là bước đi điển hình của mỹ học nữ quyền: khẳng định quyền tồn tại của “cái đẹp mong manh và đầy đau thương”.
4. Giọng nói nữ giới và sự chất vấn xã hội
Trong đoạn giữa, bài thơ bỗng xuất hiện một đám đông: “Nhiều người muốn hỏi quá/ Họ xếp hàng trật tự và hồi hộp/ Như chờ chuyến tàu đưa họ sang cõi khác” Đám đông ấy là xã hội, luôn chất vấn người phụ nữ: “Còn đau không? Còn buồn không? Sợ hãi nữa không?”. Rita Felski từng phê phán “cái nhìn nam quyền” như một lực lượng biến phụ nữ thành đối tượng để xem, để hỏi, để giám sát. Trong thơ ca của Trang Thanh, người phụ nữ bị vây quanh bởi những câu hỏi ấy. Nhưng nàng không trả lời. Nàng tiếp tục múa điệu đơn độc, như một hành động kháng cự im lặng. Ở đây, mỹ học nữ quyền được thể hiện trong chính sự từ chối trả lời. Phụ nữ không cần phải chứng minh nỗi đau của họ trước xã hội; họ có quyền giữ lấy sự im lặng như để khẳng định bản thể.
5. Vực sâu và giải thoát: một cặp đôi ám ảnh hiện sinh của nữ giới
“Nếu nàng ngã xuống trên sợi tóc / Vực sâu giải thoát cho nàng” Đây là khoảnh khắc thơ ca của Trang Thanh chạm tới một triết lý hiện sinh nữ quyền. Nữ giới không chỉ đi trên con đường mong manh, mà còn luôn đứng trước vực sâu: sự quy phục, sự xóa bỏ, sự tan biến. Tuy nhiên, nhân vật trữ tình không khuỵu ngã. Nàng tiếp tục múa.
Điều này là một quan điểm đóng vai trò đối thoại trực tiếp với lập luận của nhiều học giả về nữ quyền: phụ nữ không tìm kiếm giải thoát bằng sự tự hủy, mà bằng việc tồn tại tiếp tục. Vũ điệu của nàng là tuyên ngôn sống, là mỹ học của sự kháng cự.
6. Tính chất thẩm mỹ của cái mong manh, nhỏ bé và cả yếu mềm
Con đường của nàng không làm từ đá, không được trải nhựa, mà từ tóc rụng, mong manh, dễ tan biến đi. Nhưng chính sự mong manh ấy lại mang tính bất tận. Korsmeyer gọi đây là “mỹ học của cái nhỏ bé”. Ở đây cho thấy một lối viết nữ quyền độc đáo: cái mong manh mới là thứ trường cửu, bởi nó không cố cưỡng ép, mà mở ra vô hạn. Đó là một phản biện ngầm với mỹ học nam quyền đề cao sự vững chắc, bất biến, hùng mạnh.
7. Tính chất cộng đồng và lời hứa hẹn giải phóng bản thể, số phận
Bài thơ kết bằng một viễn tượng cộng đồng: “Họ hứa rằng ai cũng nhẹ như hơi thở/ Để chạy băng băng trên những con đường tóc rụng/ Từ chính mái đầu nhỏ bé của nàng” Từ trải nghiệm cá nhân, người phụ nữ đã mở ra một con đường cho những kẻ khác. Nỗi đau riêng tư biến thành nền tảng của công cuộc giải phóng tập thể. Đây là một nét đặc trưng trong lý thuyết của Rita Felski: “nghệ thuật nữ quyền không chỉ khẳng định cái tôi, mà còn kiến tạo ra khả thể cộng đồng, nơi phụ nữ nhận ra mình trong kẻ khác”. Con đường tóc do đó không còn là hành trình cô độc, mà là lối đi chung, nơi mọi người có thể bước vào, nhẹ như hơi thở, để được giải phóng khỏi xiềng xích hữu hình và cả vô hình.
8. Trang Thanh trong hệ hình mỹ học nữ quyền Việt Nam
Trên con đường tóc của Trang Thanh là một thi phẩm hay, tiêu biểu cho việc áp dụng mỹ học nữ quyền trong văn học Việt Nam đương đại. Nó tái định nghĩa cái đẹp từ mái tóc rụng, biến nỗi đau thương thành chất nuôi dưỡng, khẳng định giọng nói nữ trước sự chất vấn xã hội, và mở rộng từ trải nghiệm của cá nhân sang viễn tượng cộng đồng.
Bằng cách đó, Trang Thanh đồng điệu với tiếng nói của các học giả nữ quyền phương Tây như Rita Felski, Carolyn Korsmeyer, Mary Devereaux, đồng thời vẫn giữ nét độc đáo của thi ca Việt: chất giọng u uẩn mà trong trẻo, hình tượng mong manh mà bất tận. Con đường tóc ấy, suy cho cùng, không chỉ là con đường của một phụ nữ, mà là con đường của cả giới nữ, là con đường của sự sáng tạo, sự kháng cự, và giải phóng thẩm mỹ.
Đào Quốc Minh*
