Thế giới sẽ được vẽ ra theo cách các nhà thơ nhìn thấy nó

Mai Văn Phấn*

Tham luận gửi Liên hoan Thơ quốc tế Medellin^(*) lần thứ 26

Thơ là thế giới tuyệt đẹp mà dường như chỉ nhà thơ mới nhìn thấy nó và truyền lại bằng ngôn ngữ. Người đọc sẽ chiêm ngưỡng thế giới ấy bằng con mắt của nhà thơ, một thế giới có sức lan tỏa, chiếm lĩnh trái tim, làm rung động cả những tâm hồn lạnh lẽo, khô cằn, hoán cải họ thành những người biết yêu thương và khao khát cái Đẹp, và dám hy sinh vì những điều cao cả.

Thế giới của thơ ca thường bắt đầu từ những điều giản dị, đôi khi rất nhỏ bé. Như một mầm cây, hơi thở, giọt nước, sợi tóc, côn trùng… Nhà thơ ấp ủ những điều bé nhỏ ấy bằng trái tim nhân hậu, giàu lòng vị tha, khoan dung vì con người. Những con giống, hạt mầm ấy được gieo trên cánh đồng ngôn ngữ của nhà thơ, chúng tự sinh sôi thành một thế giới riêng trong lòng người đọc, tự nhiên và vô tình. Thế giới thơ ấy luôn soi sáng, ám ảnh người đọc suốt những chặng đường đời, để họ biết suy nghĩ và hành động vì những điều cao cả, tốt đẹp. Nó cũng đồng thời là những rào chắn ngăn không cho con người bước qua ranh giới giữa thiện và ác, lương tâm và tội lỗi.

Mỗi bài thơ là một định nghĩa riêng về thơ, là con đường độc đạo đến với cái đẹp. Khi được tiếp nhận, bài thơ sẽ ẩn sâu trong tâm trí và tình cảm của bạn đọc, có thể trở thành hành trang, tài sản tinh thần của họ mãi. Thơ kết nối tâm hồn với tâm hồn, là sự đồng cảm và hòa điệu, hướng những người có cùng khát vọng về phía ánh sáng, giúp họ vượt qua khó khăn, tồn tại được qua những cơn bĩ cực của lịch sử. Thơ có đa dạng cách biểu hiện ý tưởng và cung bậc cảm xúc. Quyền năng và sức mạnh của thơ không chỉ khởi phát từ cuộc nổi loạn của nhà thơ, mà nhiều khi được hun đúc, nuôi dưỡng từ sự nhân hậu, bao dung lắng sâu trong trái tim con người. Trạng thái ấy được biểu hiện trong thơ, đôi khi chỉ thoáng qua như làn hương mỏng, tia nắng cuối ngày, một cánh chim xa…, nhưng có khả năng đánh thức nhân tính, hoàn thiện nhân cách và phẩm giá con người. Ví như một đám mây bay qua trong một bài thơ của Joseph Brodsky[1] sau đây từng khiến nhiều người đọc ở mọi quốc gia, trong những bối cảnh địa chính trị khác biệt đều ngước lên cùng nhà thơ Nga để nghe một nhịp điệu khát sống, khát tự do, hòa bình trên mặt đất:

“Bên trên chúng ta,

một chiếc bóng lướt qua và tan rã,

chỉ cần khóc và hát,

chỉ cần khóc và hát,

Chỉ cần sống”. (Anh có nghe, có nghe chăng anh – Bản dịch của Diễm Châu).

Trong thế giới hiện tại, cuộc đấu tranh giữa thiện và ác, dân chủ và độc tài, tự do và mất tự do… vẫn diễn ra ở khắp mọi nơi, tại những điểm nóng bỏng trên địa cầu. Những vấn nạn của nhân loại như phân biệt chủng tộc, kỳ thị tôn giáo, sắc tộc, tranh giành đất đai, tài nguyên, thôn tính biển đảo, khoảng không…, rồi những cuộc chiến tranh tàn khốc, khủng bố với đủ mọi thủ đoạn dã man luôn là câu chuyện đau lòng xảy ra hàng ngày ở khắp các châu lục. Những hành động vô ý thức của con người, như phá hoại thiên nhiên, hủy hoại môi trường sống, phá vỡ cân bằng sinh thái… đang là mối lo chung của toàn nhân loại. Hơn lúc nào hết, đây chính là thời điểm các nhà thơ cần hành động để đạt được những mục đích mới của sáng tạo. Các nhà thơ cần tái thiết thế giới bằng vẻ đẹp và quyền năng của thơ ca, chọn lựa những nét đẹp nhất, tinh túy nhất để tạo nên một thế giới tự do và công bằng, không tội ác, không buồn khổ. Thế giới ấy tươi đẹp, hòa bình và luôn yêu thương che chở.

Kinh nghiệm đấu tranh dựng nước và giữ nước của dân tộc Việt Nam chúng tôi qua các thời đại cho thấy, văn chương nói chung, đặc biệt thơ ca chính là nguồn động lực to lớn, là vũ khí sắc bén chống lại sự xâm lược của ngoại bang. Bài thơ khuyết danh “Nam quốc sơn hà”[2] được cho là của thần linh đọc lên để phù hộ cho Lê Hoàn chống quân Tống năm 981 và Lý Thường Kiệt chống quân Tống năm 1077 thắng lợi. Dân tộc chúng tôi coi bài thơ này là bản Tuyên ngôn độc lập đầu tiên của nước Việt Nam. Bài thơ đó như sau:

“Sông núi nước Nam, vua Nam ở, 

Rành rành định phận tại sách trời.

Cớ sao lũ giặc sang xâm phạm? 

Chúng bay sẽ bị đánh tơi bời.” (Bản dịch của Hoàng Xuân Hãn)

Bài thơ “Nam quốc sơn hà” đã rèn luyện ý chí sắt đá, xây một thành lũy vững chắc trong lòng mỗi người dân nước Việt. Dân tộc chúng tôi từng chiến đấu và chiến thắng nhiều kẻ thù ngoại xâm bằng ý chí và lòng yêu nước được hun đúc qua bài thơ này. Đó là một minh chứng về quyền năng và sức mạnh của thơ ca đã giúp chúng tôi bảo vệ độc lập chủ quyền toàn vẹn lãnh thổ đến ngày nay.

Câu chuyện về thế giới hôm nay đã khác. Nhiều vấn đề nóng bỏng và cấp bách đang diễn ra hàng ngày trước mắt nhân loại. Như, một số đường biên quốc gia vừa được vẽ lại bằng máu. Phong trào Mùa xuân Ả Rập[3] đã đẩy Trung Đông và Bắc Phi lún sâu vào xung đột, khiến bạo lực lan đến châu Âu. Sự xuất hiện của Tổ chức nhà nước Hồi giáo (IS) tự xưng, một tổ chức khủng bố quốc tế chính là hiểm họa của toàn nhân loại. Làn sóng di dân, tị nạn đang tràn sang châu Âu từ những vùng chiến tranh, xung đột. Thay đổi khí hậu, môi trường đã ảnh hưởng đến nhiều quốc gia, trong đó có Việt Nam chúng tôi. Tài nguyên của trái đất đang dần kiệt quệ. Các vấn đề về bệnh dịch, sức khoẻ ở các quốc gia đang phát triển. Sự phát triển bùng nổ về kinh tế tăng trưởng tột bậc của các quốc gia như Trung Quốc, Ấn Độ đã làm gia tăng các siêu đô thị. Vấn đề toàn cầu hóa đã làm thay đổi mọi xã hội và kinh tế toàn cầu, nhưng nó “mang một khuôn mặt xấu xí, gớm ghiếc” như nhà kinh tế học Joseph E. Stiglitz[4] đã từng nhận xét. Chương trình Nghị sự của Liên Hiệp Quốc (Agenda 2030) đã đặt ra Các Mục tiêu Phát triển Bền vững (The Sustainable Development Goals), nhằm tăng cường sự phát triển bền vững, sự bình đẳng giữa các quốc gia, giảm chạy đua vũ trang và sử dụng vũ khí hạt nhân, không đói nghèo, khoẻ mạnh và đời sống tốt đẹp, giáo dục chất lượng, bình đẳng giới, nước sạch và điều kiện vệ sinh, đối phó khí hậu, hòa bình và công lý.

Thưa các quý vị và các nhà thơ! Tôi hào hứng với những chủ đề mà Ban Tổ chức Liên hoan Thơ quốc tế Medellin (Medellin International Poetry Festival) lần thứ 26 đề ra, trong đó “Thơ ca – Hòa bình – Hòa giải” là vấn đề cấp bách chắc chắn đang được mọi người quan tâm. Các nhà thơ và các bạn yêu thơ quy tụ về đây để cùng nhận diện những vấn nạn của loài người và bày tỏ quan điểm của mình, hơn hết, bằng chính tác phẩm của mỗi nhà thơ chúng ta. Thơ ca, theo tôi ngoài vẻ đẹp được khởi sinh từ lúc loài người còn đang thuở sơ khai và mãi sau này, còn mang thông điệp hòa bình và tái thiết. Trong lúc này, tác phẩm của mỗi nhà thơ cần đấu tranh trực diện với cái ác, cái xấu xa, tàn độc sinh ra từ con người.

Thế giới sẽ được vẽ lại theo cách các nhà thơ nhìn thấy nó. Chúng ta cần những tác phẩm đấu tranh với cái ác, cái xấu, hòa giải những bất đồng, đem lại hòa bình cho các dân tộc. Các nhà thơ, theo tôi, cũng đồng thời là những kiến trúc sư xây dựng xã hội, xây dựng thể chế. Chúng ta có quyền đưa ra những mô hình xã hội thiết kế theo nhân sinh quan của thi sĩ. Cách tổ chức và vận động trong những mô hình ấy có thể chưa hợp lý, thậm chí phi lý, nhưng từ đó vẻ đẹp và quyền năng của thơ ca sẽ tự phát sáng mở đường cho những nhà hoạch định chính sách, chính trị, kinh tế, ngoại giao, giúp họ nhìn rõ hơn tương lai và biết được những hiểm họa của nhân loại. Văn chương, đặc biệt thơ ca, luôn mang khả năng dự báo, tiên báo.

Mỗi nhà thơ sáng tạo nên một thế giới nghệ thuật độc đáo và riêng biệt. Đó là đặc thù sáng tạo. Nhưng, chúng ta có chung một đích đến Chân-Thiện-Mỹ. Sự đoàn kết, quy tụ sáng tạo của các nhà thơ vì hòa bình, hòa giải thế giới là sự nghiệp góp gió thành bão, là ánh sáng trong ánh sáng, là nhiều dòng sông cùng đổ về biển để thành đại dương rộng lớn. Được sống trong một thế giới hòa bình, tự do, bình đẳng… vốn là giấc mơ của nhân loại từ xa xưa đến tận bây giờ và mãi sau này. Bằng tài năng và nội lực sáng tạo, mỗi nhà thơ cần vẽ lại thế giới theo thế giới quan riêng của mỗi người. Đó là cách chúng ta để cho ánh sáng tâm hồn được lan tỏa, cho khát vọng hòa bình, hòa giải biến thành sự thật ở khắp mọi nơi trên trái đất.

M.V.P – 1.2015.

____________________

[1] Joseph Brodsky (1940 – 1996): nhà thơ, nhà viết tiểu luận người Nga, năm 1972 ông bị trục xuất khỏi Liên Xô và năm 1977 ông định cư ở Mỹ và trở thành nhà thơ Mỹ; ông đoạt giải Nobel Văn chương năm 1987.

(Nguồn: https://en.wikipedia.org/wiki/Joseph_Brodsky).

[2] Nguyên văn Hán văn:

南國山河南帝居

截然分定在天書

如何逆虜來侵犯

汝等行看取敗虛

Phiên âm Hán-Việt:

Nam quốc sơn hà Nam đế cư,

Tiệt nhiên phân định tại Thiên thư.

Như hà nghịch lỗ lai xâm phạm,

Nhữ đẳng hành khan thủ bại hư.

[3] Phong trào Mùa xuân Ả Rập (tiếng Anh: Arab Spring): là một loạt các cuộc biểu tình phản đối, nổi dậy và bạo loạn vũ trang chống chính phủ lan ra hầu khắp thế giới Ả Rập (12/2010 ~ 12/2012), mở đầu bằng sự phản ứng với nạn tham nhũng và kinh tế đình trệ và chịu ảnh hưởng của cuộc Cách mạng Tunisia (12/2010).

(Nguồn: https://en.wikipedia.org/wiki/Arab_Spring).

[4] Joseph Eugene Stiglitz (1943 – ): nhà kinh tế học, nhà phân tích chính sách công của Mỹ, giáo sư Đại học Columbia; ông đoạt Giải thưởng Kinh tế Nobel năm 2001 và Huy chương John Bates Clark năm 1979.