“Máy hâm nước mắt” – Truyện ngắn của Phát Dương mở đầu bằng một nhận định tưởng chừng bâng quơ “Con người chẳng qua chỉ là một cái máy hâm nước mắt”. Đi sâu vào câu truyện, chúng ta chứng kiến cuộc giao kèo giữa một con quỷ kì lạ, và một bà già còn kì lạ hơn. Con quỷ ấy không dữ tợn, không lồng lên đòi ăn tươi nuốt sống người vô tội như ta vẫn hằng thấy trong tiểu thuyết kinh dị. Nó rúm ró, than khóc như một đứa trẻ lạc mẹ, ôm lấy tấm lưng chằng chịt vết thương, chỗ mũi tên do thiên thần bắn vào vẫn còn rỉ máu xanh. Phản ứng đầu tiên của đa số mọi người thường là hoảng loạn bỏ chạy. Thế nhưng, bà già chẳng có vẻ gì là sợ hãi. Ngay cả khi con quỷ cảnh báo bà, nếu giúp đỡ nó, bà sẽ phải chịu đau thay nó “như xương cốt gãy lìa, bị lột da xối đầu”. Chỉ vì con quỷ nói, bà có thể lựa chọn – giúp nó hoặc không. Vậy là bà chọn, dứt khoát nhổ mũi tên.
Khi theo chân bà già về nhà, khung cảnh một gia đình đủ vợ lẫn chồng, đông con đông cháu hiện lên – không phải qua sự có mặt của chúng, mà là qua việc bà già phải đảm đương đủ thứ công chuyện không tên. Từ nấu nướng, dọn dẹp, chăm sóc thú cưng… một tay bà làm hết, lại vẫn chẳng tránh khỏi cảm giác lo lắng bị chồng hay con cháu càm ràm rầy la nếu lỡ có sơ suất. Con quỷ nhìn theo bà già mà sốt ruột. Nó cần phải trả ơn cho bà, nhưng bà chẳng vội nghĩ đến dùng quà của nó ra sao. À, vì bà già cả đời này chỉ quen nhận đồ người ta không buồn dùng đến nữa, chứ đã bao giờ nhận được một món quà thực sự đâu?
Cái hoàn cảnh của bà già rõ là kì lạ. Người ta vẫn bảo, hạnh phúc của con người là gia đình sum vầy, con cháu đề huề. Nhưng qua từng lời văn đều đều bình thản, nỗi chua xót vẫn không ngừng dâng lên. Chẳng phải cuộc đời của bà già, chính là điều mà hằng hà sa số phụ nữ thế hệ trước trải qua đấy sao? Âm thầm hi sinh tuổi xuân quanh quẩn trong mấy gian phòng, lặng lẽ quán xuyến đủ thứ việc nhà như một cái bóng, rồi bị chồng, con cháu coi như lẽ hiển nhiên – một bà vú không cần phải trả lương. Cay đắng thay, bao đời nay cái ung nhọt này vẫn cứ còn tồn tại, thậm chí là ngay giữa lòng thành phố hiện đại – số phận của một người vợ, người mẹ, người bà tần tảo bị vùi lấp sau đủ nỗi bận tâm khi con cháu hối hả chạy theo thời đại mới.
Vào khoảnh khắc bà già hé lộ món quà, cái bong bóng hạnh phúc giả tạo bao trùm trong ngôi nhà cuối cùng cũng vỡ tan. Mọi người hoảng loạn, sợ rằng mình “may mắn” trở thành người chịu trách nhiệm cho món quà ấy. Một mặt, họ vẫn giữ vẻ bề ngoài “hiếu thảo”, tận tình tận nghĩa với người vợ, người mẹ, người bà, mặt khác ra sức tìm kiếm hình nhân thế mạng. Những toan tính ghê gớm được bọc đường, ai nấy đều đẩy mũi dùi khỏi mình, rốt cuộc nó lại chầm chậm quay về phía bà già. Cứ mỗi lần người đọc những tưởng đây đã là cùng cực của sự ác độc, gia đình ấy lại đẩy bà già đến một bờ vực tuyệt vọng mới, cheo leo, sâu hun hút. Ngay cả con quỷ, hiện thân của tội lỗi, cũng phải sốc phát khóc:
“Hãy coi cách loài người sống kìa. Họ có thể tàn bạo một cách thản nhiên. Họ có thể nói về nỗi đau người khác phải chịu nhẹ nhàng như chuyền một cái bánh sang tay. Họ có thể trút hết lên người khác những khốn đốn của mình, để giữa bản thân sạch khoẻ. Loài người, chính loài người, đã tiến hoá và vượt xa loài quỷ về cái ác.”
Bà già quay về với cái máy hâm nước mắm. Đây là một trong những món đồ hiếm hoi bà biết cách sử dụng, vì chính tay bà đặt sau khi ông nằng nặc đòi ăn nước mắm nóng mỗi bữa cho giống người ta. Bà đặt vào đó một chén nước lã, bấm nút khởi động, hâm nóng và bưng lên uống. Sau bao giày xéo chồng chéo, chỉ chút đó cũng đủ khiến bà già ấm lòng. Có lẽ bà đồng cảm. “Nước mắt chảy ra, được làm nóng vì một người nào đó. Nước mắt cho bản thân nuốt ngược vào trong, không bao giờ được hâm nóng. Như cái máy này, nó đâu bao giờ được hâm thứ gì cho chính nó.”
Cả một đời bà chấp nhận xuôi theo ý gia đình. Dẫu rằng điều đó đồng nghĩa với việc lúc nào bà cũng phải ôm phần thiệt về mình, phải trơ mắt nhìn gia đình mình hết lòng vun vén tính toán xem liệu nhờ công sức của bà mà chúng lời lãi bao nhiêu. Bà đã ngỡ lòng bao dung của mình đủ lớn để tha thứ hết thảy. Bà lầm tưởng tình yêu thương vô bờ bao năm qua đủ nhiều để cảm hoá phần nào.
“Nhưng khi đứa cháu bà yêu thương đề xuất ra cách xài món quà kia, bà bị bứt khỏi giới hạn của mình. Bà nghĩ về bản thân. Về cuộc đời mình. Về những lần bà được lựa chọn. Con quỷ cho bà được lựa chọn, ngay từ lần gặp đầu. Bà muốn tự quyết định số phận của mình. Giống như quyết định nhấn cái máy hâm nước mắm để làm nóng một chén nước lã.”
Tự che mắt cả một kiếp người, cuối cùng bà già cũng sẵn sàng trả giá, miễn là có thể đặt dấu chấm hết cho bi kịch dài đằng đẵng này. Bà lấy lại quyền kiểm soát cuộc đời mình, mặc dù đợi chờ bà là nỗi đau, bà vẫn cảm thấy đó là một nỗi đau dễ chịu. Vì bà được lựa chọn.
Những con quỷ sớm thôi sẽ đồng hành với bà già cũng vậy. Nước mắt của quỷ thì lạnh. Nhưng một người từng trải qua chung hoàn cảnh với chúng như bà sẽ không ép buộc bất cứ ai.
“Chúng sẽ được lựa chọn, hâm nóng hoặc không.”
Đọc truyện ngắn “Máy hâm nước mắt”, Viết&Đọc Chuyên đề mùa Đông 2025, NXb Hội Nhà văn, 2025.
Yến Dung – NXb Hội Nhà văn, 2026.
