Viết cho độc giả lý tưởng

Giữa những năm 1970, khi tôi quyết tâm trở thành nhà văn, câu hỏi này thể hiện một quan điểm khá phàm tục nhưng phổ biến rằng, văn học là thứ hàng hoá xa xỉ trong một quốc gia không thuộc khối các nước phương Tây và đang rối bời với những vấn đề trước hiện đại hóa.

Trong những năm gần đây, những người hỏi tôi câu: “Ông viết cho ai?” dường như lại chú tâm nhiều hơn đến những đối tượng độc giả mà tôi hy vọng là sẽ quan tâm đến tác phẩm của mình. Tôi biết đây là một cái bẫy, bởi nếu tôi không trả lời: “Tôi viết cho những con người nghèo đói nhất, cho lớp người dưới đáy, bị đàn áp trong xã hội” thì tôi sẽ bị buộc tội là chỉ chăm chắm bảo vệ lợi ích của giai cấp tư sản Thổ Nhĩ Kỳ. Hiện tượng này vẫn thường xảy ra bất luận thực tế rằng, nếu chẳng may một nhà văn nào đó trót ngờ nghệch khẳng định rằng anh ta viết cho tầng lớp nông dân, công nhân, thì ngay lập tức sẽ được nhắc nhở là liệu những người chỉ mới đủ trình độ biết đọc biết viết như thế có thèm quan tâm đến sách của anh không.

30 năm trôi qua. Càng ngày tôi càng nhận được nhiều hơn câu hỏi này. Nhất là khi tiểu thuyết của tôi đã được dịch ra hơn 40 ngôn ngữ.

Đặc biệt là trong vòng 10 năm gần đây, những kẻ thích dò hỏi tôi dường như lại còn lo ngại tôi không hiểu đúng câu hỏi, nên họ thường giải thích thêm: “Ông viết bằng tiếng Thổ, vậy ông chỉ định viết cho người Thổ hay ông mong muốn mở rộng đối tượng độc giả của mình thông qua những bản dịch?”.

Dù là câu hỏi này đến từ trong hay ngoài biên giới Thổ Nhĩ Kỳ, nó cũng thường đi kèm với nụ cười khinh khỉnh, khiến cho tôi phải nghĩ rằng, nếu muốn đảm bảo tính dân tộc cho tác phẩm của mình, tôi buộc phải trả lời: “Tôi chỉ viết cho người Thổ”.

Balzac, Dickens, Dostoevsky và Tolstoy đều viết về tầng lớp trung lưu mới nổi tại đất nước mình – đó là những độc giả mà khi đọc sách của họ đều có thể nhận ra từng thành phố, con đường, ngôi nhà, phòng ở, chiếc ghế ngồi trong tác phẩm. Họ có thể đưa những vấn đề trong trang văn ra mà thảo luận như trong cuộc đời thực.

Ở thế kỷ 19, tiểu thuyết của những nhà văn vĩ đại này thường xuất hiện trên những tờ báo do nhà nước bảo hộ bởi các tác giả thường đề cập đến các vấn đề của quốc gia, đối thoại với nhà nước. Cuối thế kỷ 19, đọc và viết tiểu thuyết có nghĩa là tham gia vào một cuộc thảo luận mang quy mô quốc gia mà người ngoại quốc hoàn toàn là kẻ ngoài cuộc.

Nhưng ngày nay, viết và đọc tiểu thuyết đã mang một ý nghĩa hoàn toàn khác. Ngày nay, người ta đón chờ những đầu sách mới của Gabriel Garcia Marquez, J.M. Coetzee hay Paul Auster như là chờ tin thời sự mới nhất. Đối với các tiểu thuyết gia, độc giả trên toàn thế giới còn đông đảo hơn là những người đồng bào của họ. Độc giả tiểu thuyết ngày càng mang tính toàn cầu chứ không bó hẹp trong nội bộ từng quốc gia.

Nhà văn viết cho những độc giả lý tưởng, cho những người thân yêu, cho chính họ hay chẳng hướng đến một ai cụ thể cả. Tất cả những khả năng này đều có thể xảy ra. Nhưng có một điều chắc chắn là ngày nay, nhà văn viết cho những người sẽ đọc sách của họ. Chính vì vậy những câu hỏi cũng như sự băn khoăn về mục đích thực sự của nhà văn thường phản ánh nỗi bất an nào đó xuất phát từ quan niệm về văn hoá.

Những người lấy làm lo lắng, phiền lòng về vấn đề này thường là đại diện cho các quốc gia và thể chế văn hoá không thuộc phương Tây. Họ luôn tỏ ra nghi ngờ những nhà văn quan sát lịch sử và chủ nghĩa dân tộc bằng thế giới quan phi dân tộc.

Theo họ, những tiểu thuyết gia không hướng về độc giả đồng bào của mình thường có xu hướng vọng ngoại và đặt ra những vấn đề không có cơ sở thực tế.

Tất nhiên, nỗi lo lắng này cũng được đặt ra tại phương Tây – nơi mà phần đông độc giả vẫn quan niệm rằng, văn học mỗi địa phương phải trung thành với gốc rễ văn hoá của nó. Người ta lo ngại rằng, những nhà văn tìm kiếm độc giả quốc tế và viết về những vấn đề không thuộc về truyền thống sẽ dễ dàng đánh mất mình.

Sau hàng chục năm, tôi vẫn muốn được hỏi: Vì ai mà tôi viết? Nhưng sự tồn tại của một nhà văn không chỉ phụ thuộc vào khả năng mở lòng của anh ta trước độc giả quê hương, mà còn phụ thuộc vào ý thức của anh ta về vị trí của mình trong thế giới này.

Theo “Theage” – Thanh Huyền (dịch) – 2006.