“Tuổi ngựa” – thơ viết cho con của Xuân Quỳnh

Bài thơ được Xuân Quỳnh sáng tác tặng con trai đầu lòng Lưu Tuấn Anh, gửi gắm triết lý về sự trưởng thành, khao khát khám phá thế giới của người trẻ nhưng không tách rời khỏi giá trị cội nguồn. Theo anh, tác phẩm của mẹ bắt rễ từ những chất liệu đời thường và Tuổi ngựa cũng xuất phát từ cuộc trò chuyện giữa hai mẹ con.

Bà từng tâm sự về mong muốn con độc lập, phiêu lưu đó đây, có ước vọng đẹp song cũng thoáng buồn khi con rời xa mình. Anh nói thuở nhỏ còn ham chơi nên chưa thấu hết tâm tình ẩn sau từng câu chữ. Phải mãi đến khi mẹ qua đời, lúc bản thân đã đủ trưởng thành để chiêm nghiệm, anh mới đọc lại, thấy xúc động, nhận ra mẹ mình là người ”đặc biệt”.

Tác phẩm mở đầu bằng lối hỏi – đáp:

”Mẹ ơi, con tuổi gì?
– Tuổi con là tuổi ngựa
Ngựa không yên một chỗ
Tuổi con là tuổi đi…”.

Câu trả lời của người mẹ như đoán trước về cuộc đời con. Mẹ biết tính cách của người con ”tuổi ngựa” ham chạy nhảy, đặt chân đến những vùng đất xa xôi nhưng cũng lo âu về những khó khăn con phải đối diện.

Tiếp nối mạch thơ, hình tượng trung tâm ”ngựa con” kể cho mẹ nghe những chuyến đi của tuổi trẻ:

”- Mẹ ơi con sẽ phi
Qua bao nhiêu ngọn gió
Gió xanh miền trung du
Gió hồng vùng đất đỏ
Gió đen hút đại ngàn
Mấp mô triền núi đá…”.

Những ngọn gió xanh, hồng, đen được nhắc trong đoạn thơ thể hiện sự muôn màu muôn vẻ của cuộc sống, lúc bình yên, khi trắc trở. Dẫu vậy, ngựa con bé nhỏ vẫn ”phi” – động từ mạnh thể hiện khát vọng dấn thân, trải nghiệm của tuổi trẻ, không ngại thử thách để trưởng thành, hiểu chính mình.

Ngựa con còn khám phá thiên nhiên thơ mộng, yên bình:

”Ngựa con sẽ đi khắp
Trên những cánh đồng hoa
Lóa màu trắng hoa mơ
Trang giấy nguyên chưa viết
Con làm sao ôm hết
Mùi hoa huệ ngọt ngào
Gió và nắng xôn xao
Khắp đồng hoa cúc dại…”.

Hình ảnh thiên nhiên ”cánh đồng hoa”, ”mùi hoa huệ”, ”hoa cúc dại” gợi vẻ đẹp bình dị của đời thường. Như vậy, con không chỉ đi để thử thách chính mình mà còn là tận hưởng thiên nhiên, cuộc sống xung quanh. Con còn cảm nhận, ngắm nhìn cảnh sắc quê hương, đất nước quen thuộc với ”gốc đa”, ”mùa sen hồng giếng ngọc”.

Rời xa vòng tay mẹ, nhiều lần ngựa con ”bỗng nhiên nhớ mẹ”, khao khát trở về, gói ghém, kể cho mẹ nghe về những vùng đất, những điều mới mẻ:

”Con mang về cho mẹ
Ngọn gió của trăm miền
Khi mở ra mẹ xem
Có hương thơm, màu sắc”.

Nói cách khác, hình ảnh mẹ vẫn luôn giữ vị trí quan trọng trong lòng ngựa con. Vì thế:

”Tuổi con là tuổi ngựa
Nhưng mẹ ơi đừng buồn
Dẫu cách núi cách rừng
Dẫu cách sông cách bể
Con tìm về với mẹ
Ngựa con vẫn nhớ đường”.

Cấu trúc câu ”Dẫu cách…” láy đi láy lại hai lần, như một lời hứa, nhằm khẳng định tấm lòng người con sẽ luôn ”tìm về với mẹ”. Ý thơ có sự gặp gỡ với suy tư của Xanh Lam – tác giả cuốn sách Trốn lên mái nhà để khóc, từng được nhiều người quan tâm trên mạng xã hội thời gian gần đây:

“Con đi qua trăm bể
Mơ một triệu mùa xuân
Cuối cùng nơi muốn đến
Lại là nơi đã từng”…

Sự trưởng thành của mỗi người không tách rời những giá trị của tình thân và cội nguồn. Khát vọng cá nhân của tuổi trẻ không hề mâu thuẫn với tình cảm gia đình, trái lại là động lực để con người có điểm tựa vươn xa. Đôi khi, càng đi xa, qua ”ngọn gió của trăm miền”, con người mới có độ lùi để thấu hiểu và trân trọng ”bến đỗ yêu thương” – nơi có mẹ đợi chờ.

Bài thơ cổ vũ tuổi trẻ biết sống có ước mơ, đi xa để trưởng thành nhưng không lãng quên tình thân, cội nguồn. Giọng thơ tâm tình, hồn nhiên, hình ảnh mang màu sắc tươi sáng, gần gũi với trẻ thơ. Điều này thể hiện đặc trưng phong cách nghệ thuật Xuân Quỳnh – nhà thơ của phụ nữ và trẻ em, như lời tiến sĩ Chu Văn Sơn, trong bài Xuân Quỳnh – cánh chuồn trong giông bão, nhận xét: ”Nếu ngôi nhà là trụ sở của sự sống, thì con cái là trái tim của tổ ấm. Trở thành thi sĩ của tình yêu là một tất yếu, Xuân Quỳnh cũng tất yếu thành nhà thơ viết cho con trẻ”.

Xuân Quỳnh sinh năm 1942, nổi tiếng với bài Thuyền và biển, Sóng, Thơ tình cuối mùa thu, Tiếng gà trưa…, tập thơ Hoa dọc chiến hào, Lời ru trên mặt đất, Sân ga chiều em đi, Hoa cỏ may, Tự hát. Nữ sĩ được truy tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh năm 2017. Bà được ví là nhà thơ của phụ nữ và trẻ em với những câu thơ giàu lòng trắc ẩn, chân thành, đằm thắm, luôn da diết với hạnh phúc đời thường.

Bà kết hôn với nhà thơ Lưu Quang Vũ năm 1973, cả hai được xem là bộ đôi nghệ sĩ nổi bật, có nhiều đóng góp cho sự nghiệp nghệ thuật nước nhà. Ngày 29/8/1988, vợ chồng nhà thơ cùng con trai Lưu Quỳnh Thơ (bé Mí) qua đời trong một vụ tai nạn giao thông tại Hải Dương (nay là Hải Phòng).

Khánh Linh* VNExpress – 2/2026.